Türk Denizcileri.com - Göksel Seyir

Seyirde Gözlem için en önemli Yıldızlar

Thu, 04 Dec 2014 20:31:57 +0200

SEYİRDE GÖZLEM İÇİN EN YARARLI YILDIZLAR

         Seyirde konum saptamasında yükseklik almak için kullanılan Yıldızlar içinde gerek durumları, gerek parlaklıkları ve de bulunmaları yönünden en yararlı yıldızlar aşağıda belirtilmiştir.
a)       İlkbahar gökyüzünde: Alioth, Mizar, Duphe, Polaris, Arcturus, Spica, Regulas, Denebola
b)       Yaz gökyüzünde : Deneb, Vega, Altair
c)       Sonbahar gökyüzünde : Alpheratz, Margat, Deneb, Kaitos, Fomalhaut, Hamal
d)       Kış gökyüzünde : Rigel, Betelgeuse, Aldebaran, Sirius, Procyon, Pollux, Capella

KOMPÜTASYON YOLU İLE YILDIZLARI TANIMAK
        Yüksekliği alınan bir yıldızı tanımak için civardaki yıldız ve takım yıldızlarından yararlanmak imkanı
bulunmayabilir.Örneğin, sadece birkaç yıldızın görünebildiği kadar bulutlu bir gökyüzünde gözlem yapılmıştır.
        Bunun gibi durumlarda, gökkürede beliren küresel üçgenin kompütasyon yolu ile çözümü gerekir.Buradan
saat açısı (HA) ve Yıldızılı Saat açısı (SHA) bulunarak Almanaktan bu değerlerin hangi yıldıza ait olduğu
araştırılır.
        Küresel üçgenin çözümünde Kısa cedvel yöntemine başvurmak ile işlem çabukluğu sağlanır.Bunun için
HO 214 Kısa Cedveli ile bir yıldızın nasıl tanındığını görelim.Şek. 37. de HO 214 cedvelinden alınmış bir
‘’Yıldız Tanıma Çizelgesi’’ (Star İdentification Table) nin bir bölümü gösterilmiştir.
        Cedvellerde Lat sayfalarının sonunda verilmiş olan iki sayfalık Star İdentification Table çizelgesine,
Yukarıdan Alt (yükseklik) ve yandan AZ (Semt) ile girilerek, Dec (Meyil) ve HA (Yüksek kutuptan ölçülen
meridyen açısı) bulunur.
        Cedvelde değerler derece olarak verildiğinden, derece ondalıkları için orantı yapılmalıdır.
        AZ, yüksek kutuptan alınan, E veya W’e doğru 0 dereceden 180 dereceye kadar ölçülen kerterizdir.
Çizelgeden bulunan HA, yüksek kutuptan ölçülen meridyen açısı olup, gök cismi meridyenin doğusunda ise
E, batısında ise W olarak işaret alır.Alınan kerteriz, gök cisminin meridyenin doğusunda veya batısında
bulunduğunu açıkça gösterir.
        Dec kolonunda, yatay bir çizgi ile ayrılmış kısmın altındaki sayılır, italik yazılmış olup bunlar, Dec’in
Lat’e göre aykırı (Contrary) isimde olduğunu gösterirler.Bu nedenle, çizelgeden alınmış Dec değeri, düz
yazılmış sayılardan alınmışsa, Lat ile aynı işaretli, italik yazılmış sayılardan alınmışsa Lat ile ayrı işaretli olur.

Örnek :

DR. Lat 33 05’ S, Long 49 51’ W, konumunda bir yıldızın alınan yüksekliği, T.Alt 28 20’ dır.Gözlem vaktinin
GMT karşılığı bulunan GHA aries 68 12.2’ ve yıldızın kerterizi 080 derece olduğuna göre, hangi yıldız
olduğunu bulunuz.

Çözüm :

Lat (S) işaretli olduğu için, yüksek kutuptan alınan kerteriz:
                                            180 – 080 = S 100 E olur.

H.O. 214 çizelgesine yukarıdan 28 20’ için 28 3’ ve yandan AZ: 100 ile girilerek, Dec: 08 S, HA : 60 E bulunur.
                                               LHA (W) = 360 – 60 = 300

       LHA (W)           300 00’                                  GHA Yıldız               349 51’
       Long (W)             49 51                                   GHA Aries                   68 12.2

       GHA Yıldız       349 51’                                  SHA                           281 38.8

Almanağın günlük sayfasına SHA ve Dec değerleri ile girilerek, bu yıldızın RİGEL olduğu bulunur.

seyirde gözlem için en iyi yıldızlar.DOC (Dosya Boyutu: 27 KB | İndirme Sayısı: 58)

Gök Cisimleri ile Enlem Tayini - Ekli

Thu, 04 Dec 2014 20:30:43 +0200

9. GÖK CİSİMLERİ İLE ENLEM TAYİNİ:

Gök cisimleri meridyenimizde bulunduğunda yani LHA=0° olduğunda daha önce öğrendiğimiz bazı kavramları şekil 9-1 üzerinde tekrar tanımlayalım. P[sub]N[/sub] ve P[sub]S[/sub] gök kutupları,QQ’ gri düzlem gök ekvatorudur.Bu şekilden bir kesit alalım ve şekil 9-2 de gösterelim.

a.XOB açısı mavi taralı açı gök cisminin gök ekvatorundan açısal yükselimidir ki biz buna yükselim (Declination) kısaca dec. diyoruz ve bu değer almanaklarda mevcuttur.

b.Z noktasını başucu olarak biliyoruz.

c.EE’ kırmızı düzlem gözlemcinin ufuk düzlemidir.

d.XOC açısı sarı ve mavi açıların toplamı gök cisminin ufuk düzleminden olan açısal yükselimidir ki biz bu açıyı sekstant ile ölçerek elde ederiz.Açısal yükselim o gün içinde meridyen geçişinde en yüksek değeri alır.

e.ZOB açısı mavi ve yeşil açıların toplamı ise gözlemcinin enlemidir.

Bu şekillerdeki özel duruma A durumu diyelim ve özelliği açıklayalım. Gözlemci ve gök cismi aynı yarı kürede ve gözlemcinin enlemi gök cisminin yükseliminden büyüktür.

Şimdi ZOX açısını veya ZX yayını hesaplayalım.ZX mesafesi daha önceden bildiğimiz başucu mesafesidir.Gök cisminin ufuk düzleminden olan açısal yükselimi yani sekstant ile ölçtüğümüz yükselimden hataları düzelterek bulduğumuz değer gerçek açısal yükselim (Ho) idi.

O halde şekil-1’den; ZX= 90 -Ho yazılır.

Son adım olarak

A durumunda; Lat=Dec.+ZX yazarız.

Bu hesaplamalar için enbaşta söylediğimiz durum gök cisminin meridyenimizde oluşu idi.Burada dikkat edilmesi gereken; enlemin bulunması için boylamın doğru bir şekilde tesbit edilmesidir. Boylamdaki hatalar enlemin hatalı tesbitine yolaçar. Bu özel durum ile ilgili veriler almanakta bulunmaktadır.

A durumu Lat ve Dec.aynı isimde
ve Lat.>Dec Lat=Dec.+ZX

Enlem veya meylin birbirine göre büyüklüğü şöyle tesbit edilir;

Kuzey yarı küredeki gözlemci güneye dönerek(180° ye),

Güney yarı küredeki gözlemci kuzeye dönerek(000° ye),ölçüm yaparsa Lat>dec olur.

ÖRNEK:9 Mayıs 1996 günü güneşin alt kenarından meridyen geçişinde yapılan gözlemde Sex.Alt=58°42’.8 bulunmuştur. Boylamımız Long=032°45’E ve yaklaşık enlemimiz Lat 48°30’N alet hatası IE=+2.1 ve gözlemcinin göz yüksekliği 15 metredir.Enlemi bulunuz.

1.Adım:Boylamın zamana çevrilmesi:

32°--------2[sup]h[/sup]08[sup]m[/sup]

45’-------- 3[sup]m[/sup]

32°45’----2[sup]h[/sup]11[sup]m[/sup]

2.Adım:9 Mayıs sayfasından meridyen geçişi LMT alınır.UT’ye çevrilir.

            LMT -----11[sup]h[/sup]56[sup]m [/sup]
[sup]                [/sup]Long------ 2[sup]h[/sup]11[sup]m[/sup]
[sup]                [/sup]UT--------09[sup]h[/sup]45[sup]m[/sup]
3.Adım: UT ile 9 Mayıs sayfasında güneşin dec. hesaplanır.

9 Mayıs 09[sup]h[/sup] için dec. N17°28’.4

d=0.6 ve 45[sup]m[/sup] için düz.+ 0.5

9 Mayıs 09[sup]h[/sup]45[sup]m[/sup] dec. N17°28’.9

4.Adım:Ho.bulunur.

            Sex.Alt.---58°42’.8
            IE ---------+      2’.1
            Obs.Alt----58°44’.9
            Dip --------    -   6’.8
            App.Alt.---58°38’.1
            Main Corr.-+ 15’.4
            Ho--------- 58°53’.5

5.Adım:ZX hesaplanır.

ZX=90°- Ho=90°-58°53’.5 ZX=31°06’.5

6.Adım:Enlem hesaplanır.Enlem ve dec aynı isimde N ve Lat>dec.A durumu:

Lat=Dec. + ZX=17°28’.9 + 31°06’.5 Lat=48°35’.4N bulunur.

9.1.Özel durum B

Bu durumda enlem ve yükselim aynı isimde olmakla beraber yükselim enlemden büyüktür.Şekil 9-3

Enlem veya meylin birbirine göre büyüklüğü şöyle tesbit edilir;

Durum B Lat ve dec.aynı isimde Dec.>Lat
ZX=90 – Ho Lat=Dec. - ZX

Kuzey yarı küredeki gözlemci kuzeye dönerek(000° ye),

Güney yarı küredeki gözlemci güneye dönerek(180° ye),ölçüm yaparsa dec>lat olur.

ÖRNEK:11 Mayıs 1996 günü venüs gezegeninin üst meridyen geçişinde yapılan gözlemde Sex.Alt=85°42’.7 bulunmuştur. Yaklaşık konum Lat 23°30’N ve Long 063°45’W alet hatası IE +2’.8 ve göz yüksekliği 10 metredir.Enlemi bulun.

[img=242x199]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image004.jpg[/img]Gerçek açısal yükselim hesaplanır;

Sex.Alt 85°42’.7

IE + 2’.8

Obs.Alt 85°45’.5

Dip - 5’.6

App.Alt 85°39’.9

Main corr - -0’.1

85°39’.8

Paralax + 0’.0

Ho 85°39’.8

Boylam zamana çevrilir ve Meridyen geçişi UT hesaplanır;

63° 4[sup]h[/sup]12[sup]m[/sup] LMT 14[sup]h[/sup]30[sup]m[/sup]

45’ - 3[sup]m[/sup] Long +4[sup]h[/sup]15[sup]m[/sup]

63°45’ 4[sup]h[/sup]15[sup]m[/sup] UT 18[sup]h[/sup]45[sup]m[/sup]

UT ile 11 Mayıs sayfasından dec.hesaplanır;

11 Mayıs 18[sup]h[/sup] için dec. N27°38’.7

d=0’.1 ve 45[sup]m[/sup] için düz + 0’.1

11 Mayıs 18[sup]h[/sup]45[sup]m[/sup] dec. N27°38’.8

Başucu mesafesi ve Enlem hesaplanır;

ZX=90° - Ho = 90 - 85°39’.8 = 4°20’.2

Lat=Dec – ZX = 27°38’.8 - 4°20’.2 =23°18’.6N

Lat=23°18’.6N

9.2 zel durum C:

Durum C Lat ve Dec. ayrı isimlerde
ZX=90° - Ho Lat=ZX – Dec.

Bu durumda enlem ve gök ekvatorundan yükselim farklı isimdedir. Şekil 9-4 te bu durum gösterilmektedir.

ÖRNEK:11 Mayıs 1996 günü jupiter gezegeninin üst meridyen geçişinde yapılan gözlemde Sex.Alt=35°42’.7 bulunmuştur. Yaklaşık konum Lat 32°10’N ve Long 063°45’W alet hatası IE 2’.8 ve göz yüksekliği 10 metredir.Enlemi bulun.

[img=244x217]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image005.jpg[/img]Sex.Alt 35°42’.7

IE + 2’.8

Obs.Alt 35°45’.5

Dip - 5’.6

App.Alt 35°39’.9

Main corr.-- -1’.4

Ho 35°38’.5

Boylam zamana çevrilir;

63° 4[sup]h[/sup]12[sup]m[/sup]

45’ - 3[sup]m[/sup]

63°45’ 4[sup]h[/sup]15[sup]m[/sup]

Meridyen geçiş zamanı UT ye çevrilir;

LMT 04[sup]h[/sup]03[sup]m[/sup]

Long 4[sup]h[/sup]15[sup]m[/sup]

UT 08[sup]h[/sup]18[sup]m[/sup]

Meyil bulunur;

11 Mayıs 08[sup]h[/sup] için dec S22°13’.6

d=0’.0 ve 18[sup]m[/sup] için düz + 0’.0

11 Mayıs 08[sup]h[/sup]18[sup]m[/sup] dec S22°13’.6

Başucu mesafesi ve enlem hesaplanır;

ZX=90° - Ho = 90 - 35°38’.5 = 54°21’.5

Lat=ZX – Dec. = 54°21’.5 - 22°13’.6 = 32°07’.9N

Lat=32°07’.9N

9.3.Alt meridyen geçişinde enlem tesbiti:
Şayet gözlemcinin yarı küresindeki bir gök cismi için Lat+dec>90° olursa yani bu yıldız batmayan bir yıldız ise bu gök cismi alt meridyen geçişinde görülebilir. Bu durumda da enlem tesbiti yapılabilir.Şekilde aynı sembollerle başucu Z gök cismi X kuzey kutbu P ile gösterilmiştir.
Şekilde ZOQ gözlemcinin enlemidir.POE açısı gözlemcinin enlemine eşittir.Çünkü ZO ┴ OE ve OQ ┴ PO olduğundan.

POE=POX+XOE olduğu şekilde görülmektedir.POX gök cisminin kutupsal mesafesi ve XOE ise gök cisminin açısal yükselimidir.O halde;

Enlem=Gök cisminin kutupsal mesafesi+Gök cisminin yükselimi

Lat=90+Ho-Dec.

Enlem=(90-dec)+Ho ve buradan;

ÖRNEK:11 Mayıs 1996 günü Kochab yıldızının alt meridyen geçişinde yapılan gözlemde Sex.Alt=35°42’.7 bulunmuştur. Yaklaşık konum Lat 51°20’N ve Long 063°45’W alet hatası IE 2’.8 ve göz yüksekliği 10 metredir.Enlemi bulun.

[img=211x212]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image007.jpg[/img]Sex.Alt 35°42’.7

IE + 2’.8

Obs.Alt 35°45’.5

Dip - 5’.6

App.Alt 35°39’.9

Main corr.-- -1’.4

Ho 35°38’.5

Meyil bulunur;

11 Mayıs Kochab yıldızı için dec N74°10’.3

Başucu mesafesi ve enlem hesaplanır;

Lat=90+Ho-Dec.=90°+35°38’,5-74°10’,3
Lat=90°-38°31’,8=51°28’,2

Lat 51°28’,2N

9.4.Gözlemcinin enlemi ve kutupsal yükseklik:

Gözlemcinin enlemi gözlemciyi ® yerin merkezine (O) birleştiren doğrunun ekvator düzlemi ile yaptığı açıdır. (Kırmızı) Bilindiği gibi kutup noktalarını yerin merkezine birleştiren doğru yani dünyanın ekseni ekvatorla 90° lik bir açı yapar. Gözlemcinin ekvatordan açısal uzaklığı diyebileceğimiz enleme karşılık gözlemciyi yerin merkezine birleştiren doğrunun eksen ile yaptığı açıya (Mavi) ise gözlemcinin kutupsal yüksekliği denir. Şekil 9-5 te gösterildiği gibi gözlemcinin enlemi ile kutupsal yüksekliği tümleyen açılardır ve;

Kutupsal yükseklik = 90° - Enlem yazabiliriz.

[img=412x154]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image010.gif[/img]

9.5.Gök cisminin meyli ve kutupsal yüksekliği:

Gök cisminin meyli gök cismini (X) yerin merkezine (O) birleştiren doğrunun gök ekvator düzlemi ile yaptığı açıdır. (Kırmızı) Bilindiği gibi gök kutup noktalarını yerin merkezine birleştiren doğru yani gök kürenin ekseni gök ekvatoru ile 90° lik bir açı yapar. Gök cisminin gök ekvatorundan açısal uzaklığı diyebileceğimiz meyil değerine karşılık gök cismini yerin merkezine birleştiren doğrunun eksen ile yaptığı açıya (Mavi) ise gök cisminin kutupsal yüksekliği denir. Şekil 9-6 da gösterildiği gibi gök cisminin meyli ile kutupsal yüksekliği tümleyen açılardır ve;

Kutupsal yükseklik = 90° - Enlem yazabiliriz.

9.6.Gözlemcinin enlemi ve gök cisminin kutupsal yüksekliği:

Şekil 9-7 üzerinde bazı kavramları yeniden tarif edelim.

[img=260x211]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image012.jpg[/img]a.EE’ gözleminin ufuk düzlemidir.

b.XOE’ (Yeşil) gök cisminin gerçek açısal yükselimidir.

c.XOQ’ gök cisminin gök ekvatorundan yükselimi yani meylidir.

d.ZOQ gözlemcinin enlemidir.

Bu kavramları kullanarak aşağıdakileri saptayalım;

POE’ Gözlemcinin enlemine (ZOQ açısına) eşittir.

Nedeni POdikOQ ve OE’dikZO

POE’ ise iki adet açıdan meydana gelmektedir.

1.Gök cisminin gerçek açısal yükselimi XOE’

2.Gök cisminin kutupsal yükselimi POX

O halde

ZOQ=XOE’+POX kavramlarla yazarsak

Enlem=Gerçek açısal yükselim+Gök cisminin kutupsal yükselimi

9.7.Boylam geçişinde semt açısı:

Herhangi bir gök cisminden gözlem yapıldığında boylam geçişinde LHA=0° dir. Gözlemci ile aynı düzlemde olan gök cismini dünyanın merkezine birleştiren doğru da bu düzlemde olacaktır ve gözlemcinin boylamını kesecektir. Bu durumda coğrafik konum ile aynı boylamda olmalarından dolayı gözlemci coğrafik konumu 000° veya 180° de görür.Başka bir anlatımla semt 000° veya 180° hakikidir.

GOK CISIMLERI ILE ENLEM TAYINI.DOC (Dosya Boyutu: 106 KB | İndirme Sayısı: 82)

Astronomik seyri cilt 1 - Ekli

Thu, 04 Dec 2014 20:29:16 +0200

İÇİNDEKILER

ASTRONOMlK SEYlR....................................................................... 1
Aslronomi........................................................................................ ..... I
Uzay............................................................................................... .... 1
Gunc§ Sistcmi............................................................................... ..... 2
Dunya / Yerkure..........................................................................        4
Ycrkurcsinin Harekclleri............................................................... ..... 5
GOK KOORDINAT SiSTEMi................................................................. 9
SAATAQILAR1............................................................................... ... 11
Saal Daircsi..................................................................................       11
Meridyen A?isi...........................................................................        12
MeyU............................................................................................      12
UFUK ve UFUK KOORDiNAT SISTEMI.....................................        13
GokUfku.....................................................................................       13
GeoidalUfuk...............................................................................        13
DuygusalUfuk............................................................................        14
CografiUfuk...............................................................................        14
GozilkenUfuk........................... i................................................       14
Birinci Diijey Daire.....................................................................        14
Diijey Daire ...............................................................................       14
Gt)N ve ZAMAN............................................................................. ... 19
GUn................. -...........................................................................      19
Ortalama Gune§..............................................................................       21
Zaman Denklemi........................................................................       22
Boylam ve Zaman ili^kisi...........................................................        23
YcrelSaat....................................................................................       25
BolgeselSaat................................................................................       26
ZAMAN OLCUGEREQLERt........................................................... ... 32
Vardiya Saalleri...........................................................................      32
CepSaatleri..................................................................................       32
Stopwach'lar................................................................................      33
Kronomcire................................... :..............................................     36
Saat Ayarlanmn Ahnmasi...........................................................        39

AY.................................................................................................... .. 40
AyGiinu.....................................................................................       42
YildizGunii.................................................................................       42
GOKCiSIMLERlNiN D06U§ vc BATI§LARI.................................     43
Alacakaranlik Vakillcri...............................................................       45
Giinesjn - Ayin Dogus. ve Bans. Vakit Hcsabi..................................           46
Alacakaranlik Hcsabi..................................................................      50
Ayin Dogus. ve Batis. Hesabi..................... ,.................................. ....... 56
E$ii Yukseklik Dairesi................................................................       60
tntersepl.......................................................................................      63
ASTRONOMtK MEVKl HATH.......................................................    66
HESABt Yt)KSEKLtK CETVELLERiNIN YAPISI.........................      68
HESABl YUKSEKLIK CETVELLERiNfN KULLANILMASI...................     70
Yildiz Tanimi Cclvclleri ............................................................       73
NP 401 (Sight Reduction Table)............................................... ....... 75
A-B-C Diagramlannin Yapisi.....................................................       79
Offsets Cetvelleri .......................................................................      86
H0249 (Sight Reduction Tables For Air Navigation)............... ........ 88
YILDIZ BULUCU............................................................................... .. 89
Yildiz Bulucunun Kullanilmasi .................................................       91
>.

■
ASTRONOMIK SEYIR (GOKSELSEYIR)

ASTRONOMl (GOKBILIM): tnsanlar ilk caglardan itibaren gok kiiresini biiyiik bir dikkat ve ilgi ile izlemeye ba$lami§lardir. Sonsuz uzay boslugu-nu siirekli gbzleyerek gecc gOk cisimlerinin hareketlerini, giindtiz gline§in hareketlcrini izleyerek incelemi§ler ve bircok kavimler gilne§i ve diger cisimlerin dinsel inanclanna katmi§lar ve tarinla§tirmi$lardir.

Bu ilkel gozleroler Astonomi (GOKBILtM)'nin lemelini te§kil etmi§tir. Teknoloji ve olanaklar geli§tikce insanlann Gok cisimleri ile ugra^ilan da daha bilimsel nitelik ta§imaya ba§laroi$ur.

UZAY: tnsanlar ilk varoluslanndan itibaren Gok cisimleri ile ilgilenirken dunyanin icinde bulundugu uzayin sonsuzlugunu dU§Unmu§lerdir. Zamanla (eknolojinin geli§mesi sonucu, merceklerin niteliginin ke§findcn sonra yapilan ilk leleskoplar ve onu izleyen 90k biiyiik dev teleskoplarla elektronik teleskoplar, uzayin ke§finde ilk Oncti aygitlar olmu§tur.

tlerleyen Teknolojinin sagladigi olanaklarla uzayda degisjm mes-safe birimleri olu§turulmu$tur. Giines, sistemi icindeki gdk cisimlerinin mesafelerini olcmek icin (AU) Astronomical Unil bulunmu§, Giine§ sistemi disindaki g6k cisimlerinin mesafelerini olcmek icin I$ik yih (Light Year) ve Parsec (Parallax-Second) tesbit edilmi§tir.

Astronomical Unit yakla§ik 95 milyon Kara Mili, bir i§ik yili i§igin bir saniyede 30.000 Km/Sn. kat ettigine gore, bir yilda 5.87 trilyon (5.87 x lO[sup]12[/sup]) Kara Mili olarak hesaplanmi§tir.

Astronomide kullanilan diger bir uzaklik birimi de PARSEC'tir. PARSEC, Parallaxe ve Seconde sozcUklerinden "PARSEC" olarak uretilmi§tir.

Ozellikle yildizlann mesafelerini saptamakta kullanilan bir uzakhk birimidir. (Burada kullanilan Parallaxe sdzcugii "Heliocentric Parallaxe"dir.)

Ay ve Giines/in Yerkiireye olan yakinkgi nedeni ile olusan GEOCENTRIC PARALAXE ile ilgisi yoklur. Bir Parsec yerkiiresi'nin gune§ cevresindeki yoriingesi biiytlk capimn yansimn bir saniyelik 391 ile goriildiigii uzakliktir. Baska bir tanimlama ile. yer kiiresi ile gilne§'in biiyiik yancap Uzerinde uzaydan bir saniyelik aci ile goruldiigii uzakhk veya bir yildizdan gtine? ile diinyanin bir Saniyelik a9i ile goriildiigii uzakliktir. Buna gSre bir Parsec yakla§ik 3.26 lsik yih veya 19.1 trilyon (19.1 x 10) Kara Mili veya (3.08 x 10) Km. dir.

Gelisen Teknoloji sayesinde, uzayda bir 90k "GALAXY" Gok Ada'nin mevcudiyeti ke§fedilmi§tir. A?ik denizlerde seyreden denizciler, Uzayda mevcut bu "GALAXY" G6k Adalara dahil olan yildizlardan ve diinyanin icinde yeraldigi Giine§ sistemindeki gezegenlerden yararlama metod ve y&ntemlerini bulmuslardir. Bu amacla NOTtK ALMANAK'in Gttnliik Sahifelerinde, se9ilmi§ 57 adet yildizin Meyil ve Yddiz Saat Acilan, aynca Ay-Giine§ ile Veniis Mars-JUpiter-Satiirn ile ilgili bilgiler verilmijtir.

Astronomi Seyri Tammi : Astnomoni Seyrini a;ik denizlerde gok cisimlerinden yararlanarak mevki koymak suretiyle, yapilan seyir olarak tanimlamak mUmkiindiir.

Gemi seyrini bilimsel olarak incelerken bircok tiirlere ayumak mumkundiir. Parakete Seyri, Biiyiik Daire Seyri, Diizlem Seyri, Kilavuz Seyri v.s gibi. Fakat uygulamada bu seyir tiirlerinin birini digerinden soyutlamak olanakstzdu-. Bu nedenle, Astronomi Seyir kurallanndan yararlamlacak acik denizlerde mevki koymak suretiyle, seyir yaparken diger yonden, Biiyiik daire Seyri, Boylam Seyri, Akmti Seyri Kurallan da birlikte uygulanabilirler.

GUNE§ SiSTEMi : Gunes ve cevresinde Elips bir yoriingede dbnen dokuz biiyiik gezegenle binlerce kii^uk gezegen veya gezcgencikten olu§mu§tur. Astronomi seyrinde bu gezegenlerden yaliuzca Veniis, Mars, Jupiter ve Satiim kullamlir.
2

Giines. cevresinde yoriingesel hareketleri ile, Sistemi olufturan gezegenler Gunc§ien uzakliklan sirasi ile Merkiir, VenUs, DUnya, Mars, Jtlpiler, Saltirn, Urantls, Nepliln ve Pluton" dur (§ekil-l)

[img=488x241]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image001.jpg[/img]

Bu gezegenlerin gtine§e olan uzakliklannin degisik olmasi giines cevresindeki yiSrgiingesel hareket stirelerinin de degisik olmasina neden olur.

Ornegin, Veniis gezegeninin giinese olan uzakhgi 67 milyon mil olup gUne§ cevresindeki yoriingesel hareketini 225 giinde lamalamaktadir.

Saliim gezegeninin giinese olan uzakhgi 886 milyon mil olup giines ?evresindeki yoriingesel haretini 29.5 yilda tamamlamaktadir. Pluton ise gtine§e uzakhgi 5.5 lsik saati veya 3.670 milyon mil olup giines fevresindeki yoriingesel hareketini 248 yilda tamamlar. Yer ktiresi ise giinese ortalama 93 milyon mil mesafede olup, yoriingesel hareketini 365.24 gtinde tamamlamaktadir.

Giine§ Sistemindeki dokuz gezegenden Pluton haric digerleri ayni Ecliptic diizlemi iizerinde Elips bir yoriingede hareket ederler. Plutonun yfcrtinge diizlemi ise, Ecliptic ile 17° civannda bir aci yapar.

Giine§ cevresinde yoriingesel hareket yapan gezegenlerden, Merkiir ve Veniis'Un yoriingeleri Dtinyanin yoriingesinden daha kiiciik olup, Giine§

ile Diinya arasinda hareket ederler ki bu gezegenler INFRIOR (I9) gezegenler, yorungeleri Diinyadan biiyttk olan diger gezegenler de SUPERIOR (Di§) gezegenlerdir. Giine$ sislemindeki gezegenlerden, Jupiter, Satiirn, Uranus ve Neptiin diger gezegenlerden 90k daha buyuktiiiier. Bu gezegenlere Major Planet (Biiyiik Gezegen) denir.

Neptiin ve Pluton ciplak gozle goriilemezler. Parlakliklan 6. kadir derecesindedir. Gezegenlerden Merkiir ve VenUs haric digerlerinin cevrelerinde yoriingesel hareket yapan uydular vardir. Yerkuresinin uydusu Ay'dir.

Plutonun uydulannin mevcudiyeti de yakin zamanda uzaya atilan VOYAGER uzay araci ile tesbit edUmistir.

DtiNYA/ YERKCkE : Gune§ sistemine dahil dokuz gezegenden Gunes/e uzakhk sirasiyla, UctincU gezengen YerkUresi eksen etrafinda d6nu§ hareketini yaparken GUnejin cevresinde de daireye yakin bir Elips YOrilnge uzerinde hareket eder.

Yerkiiresi dontis, ekseninin uc noktalan Kuzey ve Giiney cografi veya hakiki kutuplanm olu§turur. Bu nedenle doniis. eksenine Kutup Ekseni de denir. Yerkuresi sekli, kutup noktalanndan hafifce basik orta kesimi hafifce sjskin SPHEROID bir yapidadtr.

Yerkuresinin Kutup Ekseni 6864.916 mil dir. Kutup Eksenine dik ve ekseni iki csn parcaya ayiran diizlem Ekvator duzlemidir. Ekvator diizleminin Yerkiire yiizeyi ile, arakesiu* de Ekvator cizgisini olusturur. Ekvator duzlemi uzerinde yer kiiresinin capi 6888.108 mildir. Yerkuresinin ekvator capi, kutupsal capindan 23.192 mil daha uzundur. Bu nedenle Yerkuresinin basikhgi 23.192/6888.108 = 1/297 dir. Yerkuresi uzerinde herhangi bir mevkii belirtmek icin diizenlenmis. olan, enlem ve boylam daireleri Yerkuresinin bu basikligi nedeni ile tam daire olmayip, hafif Elipsoide benzer. Ancak uygulamada YerkUresi bir klire §eklinde kabul edilir.

4

'

YERKURESiNIN HAREKETLERl: Yerkiiresi Giines zevresinde bUyiik bir Cayroskop gibi, Cayroskop Kanununa gore hareket eder. Yerkurcsinin Harekellerini tic kisimda incelemek miimkundur;

1. Eksenel Hareket (Gunliik Hareket)
2. Yoriingesel Hareket (Yillik Hareket)
3. Kutupsal Hareket (Pressisyon Hareket)

1. Eksenel Hareket: Yerkiiresinin ekseni etrafindaki 360° lik doniis hareketi; Gunliik Eksenel Hareketini olusturur ve Batidan Doguya dogrudur. (§ekil 1-2)

[img=191x203]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image002.jpg[/img]
s
$9kri-2

Yerkiiresi eksenel hareketini yapaiken, ayni zamanda Giines. cevresindeki hareketi nedeni ile yortinge iizerinde de ilerler. Bu nedenle Yerkure 360° lik eksenel hareketini, yoriingesel hareketle birlikte yapar. Yerkiiresinin ekseni etrafindaki 360° lik hareketi, Yerkiiresi Uzerindeki bir gbzlemci tarafindan gdk cisimlerinin (Nisbi) gbrece hareketi olarak algilanir ve Gok cisimleri gok Kiiresi Uzerinde dogudan batiya dogru hareket ediyor gibi gozlemlenir.

2. Yoriingesel Hareket: Yerkiiresi, gunliik eksenel hareketini yaparken, Giines. cevresinde Elips bir yOriingede hareket eder. Yerkuresinin bu hareketi 365 1/4 gunde tamalanir ki bu bir yildir. Bu yillik hareketin 365 giinden 1/4 gtln fazla olmasi nedeni ile her dort yilda bir yil 366 gun olarak hesaplanir. (§ekil - 3)

5

APHELION
(JULY) (TEMMUZ)

PERIHELION

(JANUARY)

(OCAK)

[img=397x204]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image004.jpg[/img]

(OCTOBER) (EKlM)
§ekil*3

(APRIL) (NISAN)

Yerkuresinin Elips seklindeki yoriingesinin Uzcrinde bulundugu diizlem Ekliptik (Ecliptic) duzlemidir. Yerktiresinin kutupsal ekseni bu diizlcmic 23°,5 a^i yapacak sekilde egimlidir. (§ekil-4)

Yerkurcsi Kulup ekseninin Ekliplik duzlemine 23°,5 egik olmasi, Mevsimlerin meydana gelmesini saglar. Bu nedenle Kuzey yanm kurede Kis mevsimi stlrerkcn Guney yanm Kiircde Yaz, Giiney yanm kurede Ki§ mevsimi siirerken, Kuzey yanm kurede de Yaz mevsimi olur.

[img=53x131]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image005.jpg[/img]

[img=73x74]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image006.jpg[/img]

GUNE?

N
e
TEMMUZ

.23.5*

$ekil-4

•■

Yerkiire ekliptik diizlemi ilzerinde ve elips yoriingede Kepler'in 2.ci Kanununa gore e§it zamanda e§it alan supiirecek sekilde bareket eder. §ekil-5 de goriildugii gibi "t" e§it zamanda S e§it alani supiirecek yorilngesel hareketini yapan YcricUresinin, giines/e en yakin oldugu Ocak ayinda yoriinge hizinin en fazla, gune§'e en uzak oldugu Temmuz ayuida ise yoriinge hranin en az oldugu evreyi olu§turur.

[img=446x203]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image007.jpg[/img]
$ekil - 5

3. Kutupsal Hareket (Pressisyonl: Yerkuresi ekliptik duzleminde ve Elips yoriinge hareketini biiyuk bir Cayroskop gibi Cayroskop Kanununa gore sUrdUriir. Bu surecte GUne§'in Ekliptik diizlemi yoniinde bir cekim kuwetine maruzkalir.

Yerkiiresini elkileyen bu cekim kuvveti, Cayroskop Kanununa g6re Kutup doniis. ekseninin, ekliptik duzlemine dik bir eksene dogru hareket etmesine neden olur. (§ekil-6)

Yerkuresi ekseninin bu hareketi Bauya dogru bir dairesel hareket seklinde olup, ortalama 25.800 yilda tamamlarur. Bu nedenle Yerkiiresinin Kutup Yildizi Polaris'tn yerini 10.000 yil sonra DENEB 14.000 yil sonra Vega, 23.000 yil sonrada THUBAN yildizi alacaktir. Yerktlresinin bu hareketi Pressisyon hareketi olup yillik 50 saniye daire yayi kadardir.

7

AD14

EKLiPTiK DUZLEMiNE DU§EY EKSEN
IDENEB
polaris^thuban) /

[img=204x393]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image009.jpg[/img]zs-i£_J
?ekil - 6

GOK KOORDiNAT SISTEMI

Yerkliiesi Uzerinde hcrhangi bir mevkii saplamak 15111 Koordinat Sislcmi olan enlem ve boylamlar oIu§turulmu§tur. Astronomi Seyri, gok cisimlerinden yararlamlarak mevki koymak suretiyle yapilan seyirdir. Gok cisimlerinden bu amacla yararlanabilmek icin bncelikle gok cisimlerinin de yerlerini saptamak ve bu amacla bir Gok Koordinat Sistemi olu§turmak gerekir. Uzayin icinde Gtines. Sistemi gibi bircok (Galaksy) G6k adalann bulundugu aynca sayisiz yildizlann mevcut oldugu, bircok yildizin olu§tugu ve bir cok yildizinda sbndugii sonsuzluk olarak tanunlamak miimkumltir. Gozlemlere gore. Uzayin gGzle gbriilebildigi kesimi Gbkyiizu olarak tanimlanir. GUnes, Sistemi icinde bulunan Giines,, Ay ve Gezegenler de gbkytiziinde gozlemlenmektedir. Bu nedenle Gokyiizii ve Uzay Yancapi

sonsuz bir kiire olarak dii$Unulebilir.
«

GOK KOORDtNAT SlSTEMl: Gokyiizii ve Uzay, Yancapi sonsuz bir k iirc olarak dU$Unuldugunde gok kiirede bir koordinat sistemi kunilurken Yerkiiresi Koordinat Sisteminden yararlanilmi§tir.

[img=378x211]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image010.jpg[/img]

P* Ps
?ekil -7 §ekil - 8

9

YerkUresinin donO§ ekseni uc noktalanm olujturan Kuzey ve Giiney (Cografi) hakiki kutuplanmn G5k KUresi iizerindeki iz dii$umlcri, PN (GOk KUresi Kuzey Kutbu), PS (Gok Kuresi Giiney Kutbudur.) (§ekil-7)

Yerkiiresini Kuzey ve Giiney Yan Kiire olarak ikiye ayiran ve kutup eksenine (D6nii§ Ekseninc) dikey dlizlemin, G6k kiiresi ilc ara kesiti G6k Ekvatorunu olu§tufur. Diger bir tanimlama ile yerkiiresi ckvatorunun gok kiiresi Uzerindcki izdu§umU Gok Ekvadorudur. (Ccllestial Equator) §ekil - 7 de gOrtildugu gibi YerkUresi Uzerinde bulunan A g6zlemcisi ile yerktlresinin (M) merkezini birle§tiren dogrunun, g6k kiiresi Uzerinde olu§turdugu iz dU§Um noktasi, A gozlemcisinin Ba§ucu noktasidir ve (Z) Zenith olarak tammlanir. Basucu noktasuun 180° aksi olan nokta ise Ayakucu noktasidir ve (Na) Nadir olarak tammlanir.

Gok kutuplanndan ve Ba§ucu (Z) noktasindan gecen btiytik daire, gbzlemcinin Gok meridyenidir ve gozlemcinin meridyeni olarak tanimlanir. Ba$ucu noktasi ile g6k ekvatoru arasinda kalan acisal uzaklik (Yerkiiresinin merkezinden olcUlUr) gozlemcinin enlemine e§ittir. Ba§ucu noktasi ile yiiksek kutup arasinda kalan uzaklik ise gozlemcinin Kutup mesafesidir, (colat) olarak tammlanir. (§ekil-7)

Yerktiresi gtlnes, cevresinde ekliptik du^emindeki yorUngesinde, Kutup ekseni 23°,5 egilimli olarak hareket eder. (§ekil-4)

YerkUresi kutup ekseninin bu egimi ekliptik dUzlemi ile ekvator duzleminin birbirim" 23 1/2° bir aci ile kesmesine neden olur. (§ekil-8) Ekliptik dUzlemi ile Ekvator duzleniinin kesim noktalanndan, bin (ilkbahar noktasi) Aries noktasi, (8) digeri ise Sonbaharnoktasi (Q) Autumnal Equinoxesdir. Gune§ 21 Mart'ta (tlkbahar) Aries(8) noktasinda, 23 EylUlde de (Q) Sonbahar noktasinda bulundugu tarihlerde gece ile gUnduz birbirine e§it olur.

Ekliptik ile ekvatorun kesim noktalanndan Aries noktasi, yildizlann gok kuresindeki konumlanm saptamak bakimindan buy uk bnem ta§ir. (,'unku Aries noktasi sabit bir nokta olarak kabul edilir.

10

SAATAgiLARI

YILDIZ SAAT A^ISI: (SHA) Gok kuluplanndan ve Aries noktasindan gecen biiyilk daire, Aries saat dairesidir. Herhangi bir gdk cisminden ve gok kutuplanndan gecen buytik daire ise o gok cisminin saat dairesidir. Aries saat dairesi ile gok cismi saat dairesi arasida kalan ve Aries saat dairesinden batiya dogru kutuplarda dlcUlen aci o gdk cisminin Yildiz Saat Acisidir. (SHA) Sideral Hour Angle. (Yildiz saat acisi) SHA, Aries saat dairesinden itibaren 360° kadar olculur. Areis saat dairesinden dogu'ya dogru olciilen aci ise (Right Assention) RA acisidir. (Matali) Bu nedenle RA acisi, SHA acisin 360 dereceden farkidir. (Ra = 360 - SHA)

Pn
[img=229x259]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image011.jpg[/img]

Saat Dairesi: Gok kutuplanndan ve gok cisimlerinden gecen ve merkezi yerkuresi merkezinden olan daire o ggk cisminin saat dairesidir.

Saat Acia : Bir gok cisminin Saat dairesi ile bir referans meridyen arasinda kalan ve referans meridyenden batiya dogru gok cismi saat dairesine kadar kutuplarda olciilen aci o gok cisminin Saat Acisidir (HA). Saat acisi 360° kadar blcUlttr. (§ekil-9)

Saat acisini olu§turan referans meridyen Greenwich Meridyeni ise, gok cisminin saat acisi Greenwich saat acisidir. (GHA).
II

Referans meridyen gbzlemcinin meridyeni ise, gok cisminin saa! acisi, Mahalli Saal Acisidir (LHA). Gbk cisimlerinin saal acilan daima batiya dogra blciilUrler.

[img=251x268]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image012.jpg[/img]
Pa
$ewi-iO

Meridyen Acisi: Gbzlemcinin meridyen ile gbk cismi saal daircsi arasinda kalan, doguya ve batiya dogni 180° ye kadar kuluplarda o!u§an a9idir. Meridyen acisi daima E-W i§areli ile belirlenmelidir.

Bir gbk cisminin 180° kadar saat acisi (t) meridyen acisina e§ii olup i§areti W dir. 180° den bUyUk saat acilanmn 360° den farki (t) meridyen acisina e§it olup i§areti (E) dir. (§ekil-10)

Meyil (Declination): Gbk cisminden gbk ekvatomna paralel bir dtizlem gecirildiginde bu diizlemin gbk kuresi ile ara kesiti olan dairc gbk cisminin meyil dairesidir. Meyil daircsi ile ekvator arasindaki acisal uzakhk yani gbk cisminin meyili (Declination) (Dec) Yerkilrcsinin merkezinden blciilUr. (§ekil-9)

Gbk cismi, gbk ekvatoninun kuzeyinde ise meyil (Dec) N, gok ekvatorunun giineyinde ise S olarak nitelendirilir.

UFUK VE UFUK KOORDINAT SISTEMI

GOK UFKU : YerkUresi merkczi ilc, yerkllresi Uzerinde bulunan bir gozlemcinin mevkiini birle§tircn ve gok kiiresi uzerinde (Z) Ba§ucu noktasim olusturan dogruya dik ve yerkUresi merkezinden ge^mek Uzere bir duzlem ge^irildiginde, bu dUzlemin g6k kiiresi ile olusturdugu ara kesit o gbzlemcinin Gok Ufkunu olu§turur.

Bu tanimlamaya gore gok kUresinin yansi gok ufku uzerinde kaur ve gok ktircsinin yansinda bulunan g6k cisimlerinin goriilebilmesi olasidir. (§ekil-ll)

[img=289x341]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image013.jpg[/img]

GEOIDAL UFUK (Geoidal Horizon) : YerkUresi Uzerinde ve dcniz (seviyesinde) dUzeyinde bulunan bir giSzlemcinin bulundugu mevkiden deniz dUzeyine teget ve gok ufku dUzlemine paralel bir dUzlem gecirildiginde bu dUzlemin gokkuresi ile ara kesiti Geoidal Ufku olu§turur. (§ekil-ll)

DUYUSAL UFUK : Bir gozlemci daima deniz dUzeyinden daha yiiksek bir yerde bulunm. Ornegin bir geminin koprUUstunde, bir yatin gUvertesinde gibi. Deniz dUzeyinden daha yiiksekle bulunan bir gfizlemcinin goz dUzeyinden gecirilen bir duzlemin gok kiiresi ile olujturdugu ara kesit Duyusal Ufuktur. (§elul-ll)

COGRAFI UFUK : Deniz dUzeyinden daha yiiksekle olan bir gozlemcinin, goz dlizeyinden cikan ve Yerkuresinde deniz yiizeyine teget olan dogrulanun Yertdiresi iizerindeki geomelrik yen. gozlemcinin Cografi Ufkunu olu§luror. Gozlemcinin deniz yiizeyinden yUksekligi artukca cografi ufuk roesafeside uzar. (§ekil-ll)

GOZUKEN UFUK : Deniz dUzeyinden daha yiiksekle olan bir gbzlemcinin cografi ufkunu olujluran dogrulann gflk ktiresi Uzerindeki geomelrik yen, gozlemcinin Goziiken Ufkudur. GOzliken ufkuna gOre daha bUyttk bir kesiminin goriilmesini saglat. Bu nedenle bir gozlemcinin deniz dUzeyinden olan gtik yUksekligi arttikca gOk kUresinde gbzlemledigi alanda bttyttr.

gEVREN AL£ALIMI (Dip) : Eski deyimle Inhitati Ufuk olarak tammlanan Ccvrcn Alcalimi (Dip) duygusal ufuk dUzlcmi ile, cografi ufukla goztiken ufuk'u olu$turan dogrular arasmda kalan acidrr. (§elril-11) Gozlemcinin deniz dUzeyinden olan yUksekligi art&kca cevren alcalimim olujturan ac,ida bUyUr.

BIRlNCi DU§EY DA IRE (Prime Vertical Circle): Gozlemcinin Ba§ucundan (Z) ve Ufuk dUzlemi ile gok ekvatoru dtizleminin kesim noktasindan gecen ve ufuk dUzkmine dik olan bUyttk daire Birinci Dttjey Dairedir (Prime Vertical Circle). Ekvaior dUzlemi ile ufuk dUzlemi biribirini gozlemci ufkunun (E - W) dogu ve had noktalannda keserler. (§ekil-12)

DU§EY DAIRE (Vertical Circle): Gozlemcinin Ba$ucu noktasindan < /) ve g6zlcm yapilan Gok cisiminden gecerek ufuk dUzlemine dik olan bUyUk daire Dttsey Dairedir. Gc*zlem yapilan gOk cisminin ufuktan olan yUksekligi, bu daire yayi uzerinde OlcUlUr.

14

■

"•
[align=justify]Bu ncdcnlc gozlem yapihrken sekslant dtizlcmi, diisey daire diizlemi iizehnde olmahdir. Bunu saglamak icin, sekstant, gbk cisminin semti >iiniimic ve ufka dik olarak tutulmalidir. Dti[color=black][size=small][font='Times New

Astronomik Seyir Cilt I.doc (Dosya Boyutu: 698.55 KB | İndirme Sayısı: 72)

Astronomik seyri Ekli

Thu, 04 Dec 2014 20:20:06 +0200

ASTRONOMİ (GÖKBİLİM):

İnsanlar ilk Çağlardan itibaren Gök Küresini büyük bir dikkat ve ilgi ile izlemeye başlamışlardır. Sonsuz Uzay Boşluğunu sürekli gözleyerek gece Gök Cisimlerinin hareketlerini, gündüz Güneşin hareketlerini izleyerek incelemişler ve birçok Kavimler . Güneşi ve diğer Gök Cisimlerini dinsel inançlarına katmışlar ve Tanrılaştırmalardır.

Bu ilkel gözlemler Astronomi (GÖKBİLİM)in temelini teşkil etmiştir. Teknoloji ve olanaklar geliştikçe insanların Gök Cisimleri ile uğraşıları da daha bilimsel nitelik taşımaya başlamıştır.

1. UZAY:

İnsanlar ilk varoluşlarından itibaren Gök Cisimleri ile ilgilenirken Dünyanın içinde bulunduğu Uzayın sonsuzluğunu düşünmüşlerdir. Zamanla Teknolojinin gelişmesi sonucu, merceklerin niteliğinin keşfinden sonra yapılan ilk Teleskoplar ve onu izleyen çok büyük dev Teleskoplarla elektronik Teleskoplar, Uzayın keşfinde ilk öncü aygıtlar olmuştur.

İlerleyen Teknolojinin sağladığı olanaklarla Uzayda değişik mesafe birimleri oluşturulmuştur. Güneş sistemi içindeki Gök Cisimlerinin mesafelerini ölçmek için, (AU) Astronomical Unit bulunmuş, Güneş Sistemi dışındaki Gök Cisimlerinin mesafelerini ölçmek için Işık Yılı (Light Year) ve Parsec (Parallax-Second) tespit edilmiştir.

Astronomical Unit yaklaşık 95 Milyon Kara Mili, Bir Işık Yılı Işığın bir saniyede 300.000 Km/Sn. kat ettiği ne göre, bir yılda 5.87 Trilyon (5.87 x 10[sup]12[/sup]) Kara Mili olarak hesaplanmıştır. Astronomide Kullanılan diğer bir uzaklık Birimi de PARSEC tir. PARSEC Parallaxe ve Second sözcüklerinden "PARSEC" olarak üretilmiştir. Özellikle Yıldızların mesafelerini saptamakta kullanılan bir uzaklık birimidir. (Burada kullanılan Parallaxe sözcüğü "Heliocentric Parallaxe"dır.)

Ay ve Güneşin Yerküreye olan yakınlığı nedeni ile oluşan GEOCENTRIC PARALLAXE ile ilgisi yoktur. Bir Parsec Yerküresinin Güneş çevresindeki yörüngesi büyük çapının yarısının bir saniyelik bir açı ile görüldüğü uzaklıktır. Başka bir tanımlama ile, Yer Küresi ile Güneşin Büyük Yarıçap üzerinde Uzaydan bir saniyelik açı ile görüldüğü uzaklıktır veya bir Yıldızdan Güneş ile Dünyanın bir Saniyelik açı ile görüldüğü uzaklıktır. Buna göre bir Parsec yaklaşık 3.26 Işık Yılı veya 19.1 Trilyon (19.1x 10[sup]12[/sup]) Kara Mili veya (3.08 x 10[sup]13[/sup]) Km.dir.

Gelişen Teknoloji sayesinde, Uzayda bir çok "GALAXY" Gök Ada'nın mevcudiyeti keşfedilmiştir. Açık Denizlerde seyreden denizciler, Uzayda mevcut bu "GALAXY" Gök Adalara dahil olan Yıldızlardan ve Dünyanın içinde yer aldığı Güneş Sistemindeki gezegenlerden yararlanma metot ve yöntemlerini bulmuşlardır. Bu amaçla NOTİK ALMANAK'ın Günlük Sayfalarında seçilmiş 57 adet yıldızın Meyil ve Yıldız Saat Açıları, Ayrıca Ay-Güneş ile Venüs Mars — Jüpiter — Satürn ile ilgili bilgiler verilmiştir.

Astronomi Seyri Tanımı :

Astronomi Seyrini, Açık Denizlerde Gök Cisimlerinden yararlanarak Mevki koymak suretiyle, yapılan Seyir olarak tanımlamak mümkündür.

Gemi Seyrini Bilimsel olarak incelerken birçok türlere ayırmak mümkündür. Parakete Seyri, Büyük Daire Seyri, Düzlem Seyri, Kılavuz Seyri v.s gibi. Fakat uygulamada bu Seyir Türlerinin birini diğerinden soyutlamak olanaksızdır. Bu nedenle, Astronomi Seyir kurallarından yararlanılarak Açık Denizlerde Mevki koymak suretiyle, Seyir yaparken diğer yönden, Büyük daire Seyri, Boylam Seyri, Akıntı Seyri Kuralları da birlikte uygulanabilirler.

2. GÜNEŞ SİSTEMİ

Güneş Sistemi, Güneş ve çevresinde Elips bir yörüngede dönen dokuz büyük gezegenle binlerce küçük Gezegen veya gezegencikten oluşmuştur.

Astronomi Seyrinde bu gezegenlerden yalnızca Venüs, Mars, Jüpiter ve Satürn kullanılır.

Güneş çevresinde Yörüngesel hareketleri ile, Sistemi oluşturan gezegenler Güneşten uzaklıkları sırası ile Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs, Neptün, Pluto 'dur. (Sekil-1)

[img=641x342]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image002.png[/img]
Şekil-1

Bu gezegenlerin Güneşe olan uzaklıklarının değişik olması Güneş çevresindeki yörüngesel hareket sürelerinin de değişik olmasına neden olur.

Örneğin, Venüs Gezegeninin Güneşe olan uzaklığı 67 Milyon Mil olup Güneş çevresindeki yörüngesel hareketini 225 günde tamamlamaktadır.

Satürn Gezegeninin Güneşe olan uzaklığı 886 Milyon Mil olup Güneş çevresindeki yörüngesel hareketini 29.5 yılda tamamlar.

Pluto ise Güneşe uzaklığı 5.5 ışık saati veya 3.670 Milyon Mil olup Güneş çevresindeki yörüngesel hareketini 248 yılda tamamlar. Yer Küresi ise Güneşe ortalama 93 Milyon Mil mesafede olup, yörüngesel hareketini 365.24 günde tamamlar.

Güneş Sistemindeki dokuz gezegenden Pluto hariç diğerleri aynı Ecliptic düzlemi üzerinde Elips bir yörüngede hareket ederler. Plutonun yörünge düzlemi ise, Ecliptic ile 17° civarında bir açı yapar.

Güneş Çevresinde yörüngesel hareket yapan gezegenlerden, Merkür ve Venüs'ün yörüngeleri Dünyanın yörüngesinden daha küçük olup, Güneş ile Dünya arasında hareket ederler ki bu gezegenler INFERİOR (İç) Gezegenler, yörüngeleri Dünyadan büyük olan diğer gezegenler de SUPERIOR (Dış) Gezegenlerdir. Güneş Sistemindeki Gezegenlerden, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün diğer gezegenlerden çok daha büyüktürler. Bu gezegenlere Majör Planet Büyük Gezegen denir.

Neptün ve Plüton çıplak gözle görülemezler. Parlaklıkları 6. Kadir derecesindedir. Gezegenlerden Merkür ve Venüs hariç diğerlerinin çevrelerinde Yörüngesel hareket yapan Uydular vardır. Yer Küresinin Uydusu Ay'dır. Plutonun uydularının mevcudiyeti de yakın zamanda uzaya atılan Voyager (Uzay Aracı) ile tespit edilmiştir.

3. DÜNYA / YERKÜRE

Güneş Sistemine dahil dokuz gezegenden Güneş'e uzaklık sırasıyla, Üçüncü Gezegen Yerküresi (Dünya)dır. Yerküresi bir eksen etrafında dönüş hareketini yaparken Güneşin çevresinde de daireye yakın bir Elips Yörünge üzerinde hareket eder.

Yerküresi Dönüş Ekseninin Uç Noktaları Kuzey ve Güney coğrafi veya hakiki kutuplarını oluşturur. Bu nedenle dönüş eksenine Kutup Ekseni de denir. Yerküresi şekli yönünden Kutup noktalarından hafifçe basık orta kesimi hafifçe şişkin SPHEROID bir yapıdadır.

Yerküresinin Kutup Ekseni 6864.916 mil 'dir. Kutup Eksenine dik ve Ekseni iki eşit parçaya ayıran Düzlem Ekvator Düzlemidir. Ekvator Düzleminin Yerküre yüzeyi ile, arakesiti de Ekvator çizgisini oluşturur. Ekvator Düzlemi üzerinde yer küresinin çapı 6888.108 mildir. Yerküresinin Ekvator Çapı Kutupsal Çapından 23.192 mil daha uzundur. Bu nedenle Yerküresinin basıklığı 23.192/6888.108 =1/297 dir. Yerküresi üzerinde herhangi bir mevkii belirtmek için düzenlenmiş olan, 'Enlem ve Boylam Daireleri Yerküresinin bu basıklığı nedeni ile tam daire olmayıp, hafif Elipsoide benzer. Ancak uygulamada Yerküresi bir küre şeklinde kabul edilir.

a. Yerküresinin hareketleri:

Yerküresi Güneş çevresinde büyük bir Cayroskop gibi, Cayroskop Kanununa göre hareket eder. Yerküresinin Hareketlerini üç kısımda incelemek mümkündür;

1. Eksenel Hareketi (Günlük Hareket )

2. Yörüngesel " (Yıllık " )

3. Kutupsal " (Pressisyon " )

(1) Yerküresinin Eksenel Hareketi:

Yerküresinin Ekseni etrafındaki 360° lik dönüş hareketi; Günlük Eksenel Hareketini oluşturur ve Batıdan Doğuya doğrudur (Şekil 2).

[img=214x246]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image004.png[/img]
Şekil-2

Yerküresi Eksenel hareketini yaparken, aynı zamanda Güneş çevresindeki hareketi nedeni ile yörünge üzerinde de ilerler. Bu nedenle Yerküre 360° lik eksenel hareketini, yörüngesel hareketle birlikte yapar. Yerküresinin ekseni etrafındaki 360° lik hareketi, Yerküre üzerindeki bir gözlemci tarafından Gök cisimlerinin (Nısbi) görece hareketi olarak algılanır ve Gök cisimleri Gök Küresi üzerinde Doğudan Batıya doğru hareket ediyor gibi gözlemlenir.

(2) Yörüngesel Hareketi:

Yerküresi, günlük eksenel hareketini yaparken, Güneş çevresinde Elips bir yörüngede hareket eder. Yerküresinin bu hareketi 365 1/4 günde tamamlanır ki bu bir yıldır. Bu yıllık hareketin 365 günden 1/4 gün fazla olması nedeni ile her dört yılda bir yıl 366 gün olarak hesaplanır.(Şekil-3)

[img=464x246]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image006.png[/img]
Şekil-3

Yerküresinin Elips şeklindeki yörüngesinin üzerinde bulunduğu düzlem Ekliptik (Ecliptic) düzlemidir. Yerküresinin kutupsal ekseni bu düzlemle 23 1/2 derece açı yapacak şekilde eğimlidir.(Şekil-4)

Yerküresi Kutup ekseninin Ekliptik düzlemine 23 1/2 derece eğik olması, Mevsimlerin meydana gelmesini sağlar. Bu nedenle Kuzey Yarım Kürede Kış Mevsimi sürerken Güney Yarım Kürede Yaz, Güney Yarım Kürede Kış Mevsimi sürerken Kuzey Yanın Kürede de Yaz Mevsimi olur.

[img=512x158]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image008.png[/img]
Şekil-4

Yerküre Ekliptik düzlemi üzerinde ve elips yörüngede Kepler'in 2. Kanununa göre eşit zamanda eşit alan süpürecek şekilde hareket eder. Şekil-5 de görüldüğü gibi t eşit zamanda S eşit alanı süpürecek yörüngesel hareketini yapan Yerküresinin, Güneş'e en yakın olduğu Ocak ayında, yörünge hızının en fazla Güneş'e en uzak olduğu Temmuz ayında ise, yörünge hızının en az olduğu evreyi oluşturur.

[img=402x154]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image010.png[/img]
Şekil-5

(3) (Pressisyon) Kutupsal Hareketi:

Yerküresi Ekliptik düzleminde ve Elips yörünge hareketini büyük bir Cayroskop gibi Cayroskop Kanununa göre sürdürür. Bu süreçte Güneş'in Ekliptik düzlemi yönünde bir Çekim Kuvvetine maruz kalır.

Yerküresini etkileyen bu çekim Kuvveti, Cayroskop Kanununa göre Kutup dönüş ekseninin, Ekliptik düzlemine dik bir eksene doğru hareket etmesine neden olur. (Şekil-6)

Yerküresi ekseninin bu hareketi Batıya doğru bir dairesel hareket şeklinde olup, ortalama 25.800 yılda tamamlanır. Bu nedenle Yerküresinin Kutup Yıldızı Polaris'in yerini 10.000 yıl sonra Deneb 14.000 yıl sonra vega 23.000 yıl sonrada İHUBAN yıldızı alacaktır. Yerküresinin bu hareketi Pressisyon hareketi olup yıllık 50 saniye daire yayı kadardır.

[img=370x738]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image012.png[/img]
Şekil-6

b. Gök koordinat sistemi

Yerküresi üzerinde herhangi bir mevkii saptamak için Koordinat Sistemi olan enlem ve boylamlar oluşturulmuştur. Astronomi Seyri, Gök cisimlerinden yararlanılarak mevkii koymak suretiyle yapılan seyirdir. Gök cisimlerinden bu amaçla yararlanabilmek için öncelikle Gök cisimlerinin de yerlerini saptamak ve bu amaçla bir Gök Koordinat Sistemi oluşturmak gerekir.

4. UZAY

Uzayın içinde Güneş Sistemi gibi birçok (Galaksy) Gök adaların bulunduğu ayrıca sayısız yıldızların mevcut olduğu, birçok yıldızın oluştuğu ve birçok yıldızında söndüğü sonsuzluk olarak tanımlamak mümkündür.

Gözlemlere göre, Uzayın gözle görülebildiği kesimi Gökyüzü olarak tanımlanır. Güneş Sistemi içinde bulunan Güneş, Ay ve Gezegenler de Gökyüzünde gözlemlenmektedir. Bu nedenle Gökyüzü ve Uzay Yarıçapı sonsuz bir küre olarak düşünülebilir.

a. Gök koordinat sistemi

Gökyüzü ve Uzay, Yarıçapı sonsuz bir küre olarak düşünüldüğünde Gök Kürede bir Koordinat Sistemi kurulurken Yerküresi Koordinat Sisteminden yararlanılmıştır.

Yerküresinin dönüş ekseni uç noktalarını oluşturan Kuzey ve Güney (Coğrafi) Hakiki Kutuplarının Gök Küresi üzerindeki iz düşümleri, P[sub]n[/sub] Gök Küresi Kuzey Kutbu, P[sub]s[/sub] Gök Küresi Güney Kutbudur. (Şekil-7)

[img=280x353]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image014.png[/img] [img=292x323]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image016.png[/img]
Şekil-7 Şekil-8

Yerküresini Kuzey ve Güney Yarı Küre olarak ikiye ayıran ve Kutup Eksenine (Dönüş Eksenine) dikey düzlemin, Gök Küresi ile ara kesiti Gök Ekvatorunu oluşturur. Diğer bir tanımlama ile Yerküresi Ekvatorunun Gök Küresi üzerindeki izdüşümü Gök Ekvatorudur. (Cellestial Equator)

Şekil 7 de görüldüğü gibi Yerküresi üzerinde bulunan A gözlemcisi ile Yerküresinin (M) merkezini birleştiren doğrunun, Gök Küresi üzerinde oluşturduğu iz düşüm noktası, A gözlemcisinin Başucu noktasıdır (Z) Zenith olarak tanımlanır. Başucu noktasının 180° aksi olan nokta ise Ayakucu noktasıdır (Na) Nadir olarak tanımlanır.

Gök Kutuplarından ve Başucu (Z) noktasından geçen büyük daire, gözlemcinin Gök Meridyenidir ve gözlemcinin meridyeni olarak tanımlanır. Başucu noktası ile Gök Ekvatoru arasında kalan açısal uzaklık (Yerküresinin merkezinden ölçülür) gözlemcinin enlemine eşittir. Başucu noktası ile Yüksek Kutup arasında kalan uzaklık ise gözlemcinin Kutup mesafesidir, (colat) olarak tanımlanır. (Şekil-7)

Yerküresi Güneş çevresinde Ekliptik düzlemindeki yörüngesinde, Kutup Ekseni 23 l/2° eğilimli olarak hareket eder. (Şekil-4)

Yerküresi Kutup ekseninin bu eğimi Ekliptik düzlemi ile Ekvator düzleminin birbirini 23 l/2° bir açı ile kesmesine neden olur. (Şekil-8) Ekliptik düzlemi ile Ekvator düzleminin kesim noktalarından, biri (İlkbahar noktası) Aries noktası Ã diğeri ise Sonbahar noktası @ Autumnal Equinoxes,Güneş 21 Martta (İlkbahar) AriesÃ noktasında , 23 Eylülde de  Sonbahar noktasında bulunduğu tarihlerde gece ile gündüz birbirine eşit olur.

Ekliptik ile Ekvatorun Kesim noktalarından Aries noktası, yıldızların Gök Küresindeki konumlarını saptamak bakımından büyük önem taşır. Çünkü Aries noktası sabit bir nokta olarak kabul edilir.

b. Yıldız Saat Açısı (Sha)

Gök Kutuplarından ve Aries Noktasından geçen büyük daire, Aries saat dairesidir. Herhangi bîr Gök Cisminden ve Gök Kutuplarından geçen büyük daire ise 0 Gök Cisminin saat dairesidir.

Aries saat dairesi ile Gök Cismi saat dairesi arasında kalan ve Aries saat dairesinden batıya doğru Kutuplarda ölçülen açı 0 Gök Cisminin Yıldız Saat açısıdır. (SHA) Sideral Hour Angle. (Yıldız saat açısı) SHA, Aries saat dairesinden itibaren 360° kadar ölçülür. Aries saat dairesinden doğuya doğru ölçülen açı ise (Right Assention) RA açısıdır. (Matali) Bu nedenle RA açısı, SHA açısın 360 dereceden farkıdır.

[img=564x616]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image018.png[/img]

Şekil-9

c. Saat Açısı - Meyil

Saat Dairesi: Gök kutuplarından ve Gök cisimlerinden geçen ve merkezi Yerküresi merkezinden olan daire 0 Gök cisminin saat dairesidir.

Saat Açısı: Bir Gök cisminin Saat dairesi ile bir referans meridyen arasında kalan ve referans meridyenden batıya doğru Gök cismi saat dairesine kadar Kutuplarda ölçülen açı 0 Gök cisminin saat açısıdır, (HA). Saat açısı 360° kadar ölçülür. (Şekil-9) Saat açısını oluşturan referans meridyen Greenwich Meridyeni ise", Gök cisminin saat açısı Greenwich saat açısıdır (GHA).

[img=371x423]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image020.png[/img]

Şekil-10

Referans meridyen gözlemcinin meridyeni ise, Gök cisminin saat acısı mahalli saat açısıdır. (LHA) Gök cisimlerinin saat açıları daima batıya doğru ölçülürler.

Meridyen Açısı: Gözlemcinin meridyen ile Gök cismi saat dairesi arasında kalan, Doğuya ve Batıya doğru 180° ye kadar Kutuplarda oluşan açıdır. Meridyen açısı daima E-W işareti ile belirlenmelidir.

Bir Gök cisminin 180° kadar saat açısı (t) meridyen açısına eşit olup işareti W dır. 180° den büyük saat açılarının 360° den farkı (t) meridyen açısına eşit olup işareti (E) dir. (Şekil-10)

Meyil (Declination): Gök cisminden Gök Ekvatoruna paralel bir düzlem geçirildiğinde bu düzlemin Gök Küresi ile ara kesiti olan daire Gök cisminin meyil dairesidir. Meyil dairesi ile Ekvator arasındaki açısal uzaklık, Gök cisminin meyili (Declination) Dec. Yerküresinin merkezinden ölçülür. (Şekil-9)

Gök cismi, Gök Ekvatorunun Kuzeyinde ise meyil (Dec) N, Gök Ekvatorunun Güneyinde ise S olarak nitelendirilir.

5. UFUK

a. Gök ufku:

Yerküresi merkezi ile , Yerküresi üzerinde bulunan bir gözlemcinin mevkiini birleştiren ve Gök Küresi üzerinde (Z) Başucu noktasını oluşturan doğruya dik ve Yerküresi merkezinden geçmek üzere bir düzlem geçirildiğinde, bu düzlemin Gök Küresi ile oluşturduğu ara kesit 0 gözlemcinin Gök Ufkunu oluşturur.

Bu tanımlamaya göre Gök Küresinin yarısı Gök Ufku üzerinde kalır ve Gök Küresinin yarısında bulunan Gök cisimlerinin görülebilmesi olasıdır. (Şekil-11)

[img=350x416]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image022.png[/img]
Şekil-11

b. Geoidal Ufuk (Geoidal Horizon):

Yerküresi üzerinde ve deniz (Seviyesinde) düzeyinde bulunan bir gözlemcinin bulunduğu mevkiden deniz düzeyine teğet ve Gök Ufku düzlemine paralel bir düzlem geçirildiğinde bu düzlemin Gökküresi ile ara kesiti Geoidal Ufku oluşturur. (Şekil-11)

c. Duyusal Ufuk:

Bir gözlemci daima deniz düzeyinden daha yüksek bir yerde bulunur. Örneğin bir geminin Köprü üstünde, bir yatın güvertesinde gibi. Deniz düzeyinden daha yüksekte bulunan bir gözlemcinin göz düzeyinden geçirilen bir düzlemin Gök Küresi ile oluşturduğu ara kesit Duyusal Ufuktur. (Şekil-11)

d. Coğrafi Ufuk:

Deniz düzeyinden daha yüksekte olan bir gözlemcinin, göz düzeyinden çıkan ve Yerküresinde deniz yüzeyine teğet olan doğruların Yerküresi üzerindeki geometrik yeri, gözlemcinin Coğrafi Ufkunu oluşturur.

Gözlemcinin deniz yüzeyinden yüksekliği arttıkça Coğrafi Ufuk mesafesi de uzar. (Şekil-11)

e. Gözüken Ufuk:

Deniz düzeyinden daha yüksekte olan bir gözlemcinin Coğrafi Ufkunu oluşturan doğruların Gök Küresi üzerindeki geometrik yeri, gözlemcinin Gözüken Ufkudur. Gözüken Ufuk Şekil-11 'de görüldüğü gibi, Gök Küresinin, Gök Ufkuna göre daha büyük bir kesiminin görülmesini sağlar. Bu nedenle bir gözlemcinin deniz düzeyinden olan Gök Yüksekliği arttıkça Gök Küresinde gözlemlediği alanda büyür.

f. Çevren Alçalımı (Dip):

Eski deyimle inhitatı Ufuk olarak tanımlanan Çevren Alçalımı (Dip) Duyusal Ufuk düzlemi ile, Coğrafi Ufukla Gözüken Ufuk'u oluşturan doğrular arasında kalan açıdır.(Şekil-11) Gözlemcinin deniz düzeyinden olan yüksekliği arttıkça Çevren Alçalımını oluşturan açıda büyür.

g. Ufuk Koordinat Sistemi

(1) Birinci Düşey Daire (Prime Vertical Circle):

Gözlemcinin Baş ucundan (Z) ve Ufuk düzlemi ile Gök Ekvatoru düzleminin Kesim Noktasından geçen ve Ufuk düzlemine dik olan büyük daire Birinci Düşey Dairedir.(Prime Vertical Circle) Ekvator . düzlemi . ile Ufuk düzlemi bir birini Gözlemci Ufkunun (E - W) Doğu ve Batı noktalarında keserler. ($ekil-12)

(2) Düşey Daire (Vertical Circle):

Gözlemcinin Başucu noktasından (Z) ve gözlem yapılan Gök Cisminden geçerek Ufuk düzlemine dik olan büyük daire Düşey Dairedir. Gözlem yapılan Gök Cisminin Ufuktan olan yüksekliği bu daire yayı üzerinde ölçülür.

Bu nedenle gözlem yapılırken sekstant düzlemi, düşey daire düzlemi üzerinde olmalıdır. Bunu sağlamak için, sekstant, gök cisminin semti yönünde ve Ufka dik olarak tutulmalıdır. Düşey daireye yükseklik dairesi de denir. (Şekil-13)

[img=285x326]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image023.png[/img]
Şekil- 12

Başucu mesafesi: Gök Cismi ile başucu arasında kalan ve düşey daire yayı üzerinde ölçülen Zx mesafesidir. (Şekil-12) Başucu mesafesi yüksekliğin doksan dereceden farkıdır.

Semt: Gök Cismi yüksekliğinin ölçüldüğü düşey daire yayı ile gözlemcinin meridyeni arasında kalan açıdır. (Şekil-13.)

Semt açısı iki yöntemle ifade edilir. Az kısaltması ile yüksek Kutuptan itibaren doğuya ve batıya doğru yarım dairesel yöntemle N...E-N...M ; S...E-S...H gibi. Diğer bir yöntem ise, Zn kısaltması kullanılarak 000°den 360° kadar ifade edilen dairesel yöntemdir.

[img=272x307]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image025.png[/img]
Şekil-13

h. Ufuk Düzlemi Üzerinde İzdüşümler:

Ufuk düzlemi ile Gök Küresinin ara kesiti yarıçapı sonsuz bir büyük daire oluşturur. Ufuk düzlemi üzerinde Gök Koordinatlarını oluşturan öğelerin izdüşümleri (Şekil-14) de görüldüğü gibidir.

[img=376x302]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image027.png[/img]
Şekil-14

Gözlemcinin meridyeni Ufuk düzleminde, hakiki Kuzey-Güney yönünde bir doğru şeklinde izdüşüm yapar ve Ufuk düzlemini iki yarım daireye ayırır. Birinci düşey daire ise Ekvatorla Ufuk düzleminin kesiştiği noktaları birleştiren, Doğu-Batı yönünü de bir doğru şeklinde görülür ve Ufuk düzlemini iki yarım daireye ayırır.

Gözlemcinin meridyeni ile birinci düşey dairenin kesim noktası, Ufuk dairesinin merkezi olup, Başucu noktasının izdüşümü veya gözlemcinin Ufuk düzlemi üzerinde bulunduğu noktadır. Yük sek kutup bu noktadan, colat kadar uzakta ve gözlemcinin meridyeni üzerinde izdüşüm yapar.

Gök Ekvatoru, Ufuk düzlemi üzerinde eğri şeklinde izdüşüm yapar ve merkezden uzaklığı, gözlemcinin enlemi kadar olup Ufuk dairesini E-W noktalarından keser. Gök cismi ise Ekvatordan Dec. değeri kadar ve merkezden de CoAlt. kadar uzaklıkta izdüşüm yapar. Düşey daire veya yükseklik dairesi merkez ile Gök Cismini birleştiren doğru şeklindedir. Gök Cisminin saat dairesi ise yüksek kutuptan geçen eğri şeklinde izdüşüm yapar.

i. Astronomi Seyir üçgeni:

Yerküresi üzerinde bulunan bir gözlemci Gök Küresindeki bir X Gök Cisminden gözlem yaptığında Yerküresinde bulunduğu mevkie göre. Gök Koordinat Sisteminde meydana gelen değerler (Şekil-15) de görüldüğü gibi bir Küresel üçgen oluşturur. Meydana gelen bu Küresel üçgen Astronomi Seyir üçgeni olarak tanımlanır.

Astronomi Seyir üçgeninin elemanları (Şekil-15) de görüldüğü gibi bir kenarı Zx Başucu mesafesidir. Başucu mesafesi gözlemcinin bulunduğu mevkie göre x Gök Cisminin Ufuktan olan yüksekliğinin doksan dereceden farkı (CoAlt)dür. Diğer bir elemanı(Pz) gözlemcinin Kutup mesafesidir. Gözlemcinin Kutup mesafesi ise bulunduğu enlemin doksan dereceden farkıdır.(Colat) gözlemcinin meridyeni ile x Gök Cisminden ve Z noktasından geçen düşey daire arasında kalan açı Semt Açısıdır, X Gök cisminin saat dairesi üzerinde Kutuptan olan uzaklığı ise bu üçgenin üçüncü kenarını oluşturur. Bu kenarda X Gök Cismi meylinin doksan dereceden farkı (Codec) dir. Gök Cisminin saat dairesi ile gözlem cinin meridyeni arasında kalan açı Mahalli Saat Açısı (LHA) dır.

[img=279x312]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image029.png[/img]
Şekil-15

Astronomi seyir üçgeninin oluşturan elemanlardan Colat değeri gözlemcinin DR mevkiine göre saptanır. Gök cisminin gözlem yapıldığı zamana göre Dec. ve LHA değerlerini de Almanaktan saptamak mümkündür. Bu durumda Küresel Astronomi seyir üçgeninin üçüncü kenarı olan Zx mesafesi ile semt açısının bulunması üçgenin çözümü ile mümkün olur. Bu şekilde bulunan Zx Başucu mesafesi hesabi başucu mesafesi, semt ise hesabi semttir.

6. GÜN

İnsanlar ilk çağlardan itibaren yaşantılarını, olayları saptayıp Kronolojik olarak değerlendirmek istemişler ve bu amaçla Takvimi, Günleri ve zaman kavramını oluşturmuşlardır. Sistem olarak Takvim, gün ve zaman kavramını oluştururken, rahatlıkla gözlenebilen gök cisimlerinin periyodik hareketlerinden yararlanmışlar ve bu amaçla Güneş ve Ayın hareketlerini gözlemleyerek esas almışlardır.

(Zahiri) Gözüken Güneşin

a. (Nısbi) Görece Hareketi:

Yerküresi, Günlük eksenel hareketini yaparken (Şekil-2) aynı zamanda, güneş çevresindeki yörüngesel hareketini de sürdürür.

Yerküresi, kutup ekseni etrafında 360º derecelik hareketini yaparken, üzerinde bulunan gözlemciler Güneşi, Yerküresinin çevresinde, doğudan batıya doğru hareket ediyor seklinde gözlemler (Şekil-16). Güneşin gözlemlenen bu hareketi, (Nısbi) görece hareketidir. Gerçekte Güneş sabittir, ancak Yerküresinin eksenel hareketi sonucu, doğudan batıya doğru hareket ediyor gibi gözükmektedir.

[img=398x437]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image031.png[/img]
Şekil-16

b. Zahiri Güneş Günü

(1) Gözüken Güneş Günü:

Yerküresinin 360 derecelik eksenel hareketinin Gözüken Güneşe göre değerlendirilmesi, Zahiri (Gözüken) Güneş Gününü oluşturur.

Güneş, A mevkiinde bulunan bir gözlemcinin Alt Meridyeni üzerinde iken, A mevkiindeki gözlemciye göre (Zahiri) Gözüken Güneş Gününün başlangıcıdır (Şekil-17). Yerküresinin Konum-1 de görüldüğü gibi.

[img=447x288]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image033.png[/img]
Şekil-17

Yerküresi batıdan doğuya doğru 360 derecelik hareketini yaparken, aynı zamanda, doğuya doğru güneş çevresinde yörüngesel hareketini de sürdürür. Bu nedenle Yerküresi 360 derecelik hareketi sonunda (Şekil-17) de görüldüğü gibi II konumda olacaktır. Yerküresi yörünge üzerinde II. konuma geldiğinden, 360 derecelik eksenel hareketini yaptığı halde Güneş, A mevkiindeki gözlemcinin alt meridyeni üzerinde bulunamayacaktır. Güneşin, alt meridyen üzerinde bulunabilmesi için, Yerküresinin 360 dereceden daha fazla eksenel dönüş yapması gerekir.

Bu hareket sonucu güneşin alt meridyen üzerine gelmesi ile oluşan gün, gözüken Güneş (zahiri Güneş günü) günüdür.

Yerküresi ile Güneş arasındaki mesafe Ocak ayında ortalama 91.400.000 mil, Temmuz ayında ise 94.500.000 mildir (Şekil-3). Yerküresi, Güneş çevresindeki yörünge hareketini Kepler'in ikinci kanununa göre, eşit zamanda eşit alan süpürecek şekilde hareket etmektedir. (Şekil-5) Bu nedenle, Yerküresi Güneş'e yakın olduğu evrede, yörünge hızı daha fazla ve kat ettiği yörünge yayı üzerindeki mesafe daha uzundur. Güneş'e uzak olduğu evrede ise yörünge hızı daha az ve kat ettiği yörünge mesafesi daha kısadır. (Şekil-5) Yerküresinin bu şekildeki hareketi, yörünge hareketini, düzenli ve belirli bir hızla yapmadığını göstermektedir. Bu nedenle Zahiri Güneş Gününün oluşması için, Yerküresinin 360 dereceden daha fazla yapacağı dönüş miktarı da değişken olacaktır. Sonuç olarak Güneş'in görece hareketi, düzenli bir Güneş Gününün oluşmasını sağlayamaz.

[img=403x342]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image035.png[/img]
Şekil-18

(2) Ortalama güneş:

Gözüken Güneşin Ekliptik düzleminde ve elips yörüngedeki görece (Nısbi) hareketinin düzensizliği, ortalama Güneş kavramının varsayımına neden olmuştur.

Ortalama Güneş (Mean Sun), Ekvator üzerinde, gözüken Güneşin ortalama hızı ile hareket ettiği varsayılan Güneştir. (Sekil- 18)

(3) Ortalama güneş günü:

Ortalama Güneşin görece (Nısbi) hareketine göre Gün Kavramı, Ortalama Güneş Günüdür. Yerküresi üzerinde bulunan bir gözlemciye göre ortalama • Güneşin alt meridyen üzerinde bulunduğu an, Ortalama Güneş Gününün başlangıcı saat 00[sup]h[/sup] 00[sup]m[/sup] bir önceki günün ise sonu saat 24[sup]h[/sup] 00[sup]m[/sup] dır.

Güneş yılı ise Yerküresinin Güneş çevresindeki tam bir yörüngesel hareketidir. Güneş yılı yaklaşık 365 1/4 gündür. Bu nedenle bir yıl 365 gün olarak kabul edilmiştir. Sonu çift rakam ile bitip dört ile bölünebilen yıllar ise 366 gün olarak saptanmıştır. 366 gün olan yıllara artık yıl adı verilmiş ve Şubat ayı 29 gün olarak saptanmıştır. Bir yıl 365 günden tam 1/4 gün fazla değildir. 1/4 günden (6 saatten) 31 dakika 14 saniye daha kısadır. Bu nedenle sonu iki sıfırla biten yıllardan 400'e tam olarak bölünebilen 2000-2400 gibi yıllar hariç 1900-200 gibi yıllar artık yıl olmazlar.

[img=641x190]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image037.png[/img]
Şekil-19

(4) Zaman denklemi:

Diğer kısımlarda açıklandığı üzere Gözüken gerçek güneşin, görece yörünge hızının değişken olması ve gerçek güneşin yerine Ekvator üzerinde sabit hızla görece hareket eden Ortalama güneşin kabul edilmesi sonucu, Gerçek Güneşin saat açısı ile Ortalama Güneşin saat açısı arasında bir farklılık meydana gelir. Ortalama güneşin saat dairesi ile gerçek güneşin saat dairesi arasındaki açısal farkın zaman olarak ifadesi, zaman denklemidir. Zaman denklemi gerçek güneşin değişken görece hızı nedeni ile sabit bir değer olmayıp değişkendir. Zaman denklemi Almanak'ın günlük sayfalarında Greenwich Meridyenine göre 00[sup]h[/sup] 00[sup]m[/sup] ve 12[sup]h[/sup] 00[sup]u[/sup] için verilmiştir.($ekil-19)

(5) Ortalama güneş zamanı:

Ortalama Güneşin, herhangi bir meridyene göre saat açısının zaman olarak ifadesi Ortalama Güneş Zamanıdır. (MST) (Mean Solar Time) Kısaca ortalama zaman denir. (Mean Time) Ortalama Güneşin belirli bir meridyene göre saat açısının zaman olarak ifadesi Mahalli Ortalama zamanıdır. (LMT) (Local mean Time) Ortalama vakti saptamak için belirli meridyen olarak Greenwich meridyenini alırsak, ortalama Güneşin Greenwich meridyenine göre saat açısının zaman olarak ifadesi Greenwich ortalama vaktidir.

Herhangi bir meridyene göre ortalama vaktin başlangıcı aynı zamanda günün başlangıcıdır, Ortalama Güneş alt meridyende iken günün başlangıcı olup vaktin 00[sup]h[/sup] 00[sup]m[/sup] 00[sup]s[/sup] dır. Yerküresi 360° lik eksenel hareketini tamamladığında güneş yine alt meridyen üzerine gelir ve bir günün sonu, diğer günün başlangıcım oluşturur. Yerküresinin bir günlük eksenel hareketine göre ortalama güneşin 15° saat açısı 1 saattir. 1° lik saat açısını ise 4 dakikada oluşturur.

Ortalama güneş belirli meridyen ile 270° lik saat açısı yaptığında LMT 06[sup]h[/sup] 00[sup]m[/sup], 360° olduğunda LMT 12[sup]h[/sup] 00[sup]m[/sup] 90º olduğunda 18[sup]h[/sup] 00[sup]m[/sup], 180° olduğunda 24[sup]h[/sup] 00[sup]m[/sup] olur.

(6) Boylam Ve Zaman İlişkisi:

Ortalama Güneşin bir saatte 15° lik saat açısı oluşturması, güneşin Yerküresi üzerindeki izdüşümü de, bir saatte 15° lik boylam farkı oluşturur. Boylamların başlangıcı Greenwich boylamı olduğuna göre, doğu ve batı boylamlar, açısal değerlerine göre saat farkı oluşur.

Boylamların ve saat açılarının, karşılığı olan zaman farkları, Almanak'ın artmalar ve düzeltmeler sayfalarında verilmiştir.

Yerküresi, güncel eksenel hareketini, batıdan doğuya doğru yapmaktadır. Bu nedenle güneşin güncel görece hareketi, doğudan batıya doğru gözükür ve Güneşin doğuşu önce doğudaki gözlemciler tarafından daha sonra batıdaki gözlemciler tarafından gözlemlenir. Örneğin lat 38° N long 36° 28'W mevkiindeki bir gözlemci Güneşin doğuşunu lat 38° N long 40° 28'W mevkiindeki gözlemciden daha önce gözlemler. Bu nedenle zaman doğudaki bir mevkide batıdakine göre daha ileridir.

[img=420x460]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image039.png[/img]

Şekil-20

ZAMAN-SAAT AÇISI İLİŞKİSİ

ZAMAN                                SAAT AÇISI
24 saat                                    360°
1 saat                                      15º
4 dakika                                  1°
1 dakika                                  15'
4 saniye                                   1’
1 saniye                                   0.25'

(7) Yerel Saat (Mahalli Saat) LMT:

(Şekil-20) de (M) gözlemcinin üst meridyeni, (m) alt meridyeni (G) Greenwich meridyeni(g) 180° meridyeni veya Greenwich alt meridyeni O ortalama güneş, P[sub]s[/sub] Güney Kutbu gösterilmiştir.

Şekil-20 de M mevkiindeki gözlemciye göre, ortalama güneş gözlemcinin üst meridyeninde olduğuna göre M mevkiinde saat 00[sup]m[/sup], Greenwich meridyeninde saat 15[sup]h[/sup] 00[sup]m[/sup] m[sub]1[/sub] .. mevkiinde saat 00[sup]m[/sup], m mevkiinde ise saat 24[sup]h[/sup] 00[sup]m[/sup] - 00[sup]h[/sup] 00[sup]m[/sup] dır.

Ortalama güneşe göre bu zamanlar, saat açısının zaman olarak ifadesi olup Yerel Saat (Mahalli saat) (LMT) (Local Mean Time) dır. Greenwich boylamına göre Ortalama Güneş saat açısının zaman olarak ifadesi (GMT) Greenwich mean Time dır. GMT Universal Time (UT) olarak da tanımlanmıştır.

Doğu boylamlarında zaman, Greenwich boylamına göre ilerde, batı boylamlarında ise geridedir. Bu nedenle doğu boylamlarına göre vaktin (LMT)/ Greenwich vaktine dönüştürülmesi için boylam değerinin saat olarak karşılığı, o boylamdaki vakitten (LMT) çıkartılmalı, batı boylamlarında ise ilave edilmelidir.

ÖRNEK 1:

35° 42'E boylamında vakit LMT 14[sup]h[/sup] 36[sup]m[/sup] 20[sup]s[/sup] iken GMT vakti nedir?

long 35° 42' ... ... 2[sup]h[/sup] 20[sup]m[/sup]

42' ... 2[sup]m[/sup] 48[sup]S[/sup]

2[sup]h[/sup] 22[sup]m[/sup] 48[sup]S[/sup]

LMT 14[sup]h[/sup] 36[sup]m[/sup] 20[sup]s [/sup]

long E-2[sup]h[/sup] 22[sup]m[/sup] 48[sup]S[/sup]

GMT 12[sup]h[/sup] 13[sup]m[/sup] 32[sup]S[/sup]

ÖRNEK 2:

35° 42' W boylamında vakit LMT 14[sup]h[/sup] 36[sup]m[/sup] 20[sup]s[/sup] iken GMT vakti nedir ?

long 35 42'W 2[sup]h[/sup] 22[sup]m[/sup] 48[sup]S[/sup]

LMT 14[sup]h[/sup] 36[sup]m[/sup] 20[sup]s[/sup]

long W+2[sup]h[/sup] 22[sup]m[/sup] 48[sup]S[/sup]

GMT 16[sup]h[/sup] 59[sup]m[/sup] 08[sup]s[/sup]

(8) Bölgesel Saat (ZT):

Ortalama Güneş'in herhangi bir boylam ile yaptığı saat açısının zaman olarak ifadesi Yerel Saat (Mahalli Saat) (LMT) olduğuna göre, her boylam için farklı bir yerel vakit söz konusu olur. Her boylam için farklı vakitler ise güncel yaşamın düzenlenmesine uygun değildir. Ülkelerde standart bir vaktin uygulanması, Açık Deniz Seyrinde güncel yaşamın düzenlenmesi (LMT) Yerel Zamanın kullanılması ile mümkün olamaz. Bu nedenlerle Bölgesel Saat Sistemi (ZONE TİME) oluşturulmuştur.

Bölgesel Saat Sistemi Güneşin bir saatte 15° saat açısı meydana getirmesi ve Yerküresi Koordinat Sisteminde Greenwich boylamının, başlangıç boylamı olması esasına dayandırılmıştır.

[img=366x384]file:///C:/Users/AYTEMI~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image041.png[/img]
Şekil-21

Greenwich boylamının 7° 1/2 E ve 7° 1/2 W boylamları arasında kalan 15° lik bölge sıfır (ZONE) bölgesi olarak kabul edilmiş ve Greenwich boylamına göre LMT, bu bölgede, bölgesel saat olarak alınmıştır. Doğu ve batı Yarım Küreleri 7° 1/2 E ve 7° 1/2 W boylamlarından itibaren 1729 1/2E ve 172° 1/2 W boylamlarına kadar 15° lik boylam farkı ile bölgelere ayrılmıştır. 7°l/2 E boylam ile 22°l/2 E boylamı arası doğu yarım küresi için birinci bölgeyi oluşturur. Bu bölgede 15° E boylamı standart zaman boylamıdır. 159. E boylamına göre (LMT) Yerel Vakit bu bölge için bölgesel vakit olarak uygulanır. Güneş bir saatte 15° lik saat açısı oluşturduğuna göre bu bölge (ZONE) ile GMT arasında 1 saatlik fark vardır. Vakit 7º1/272 E-22°l/2 E boylamlarının sınırladığı bölgede 1 saat ilerdedir. Batı yarım küresinde ise birinci bölge 7°l/2 W boylamı ile 22°l/2 W boylamları - arasında kalan bölgedir. Bu bölgede 15°W boylamına güre (LMT) Yerel Vakit, Bölgesel Vakit olarak uygulanır. Bu bölge ile GMT arasında bir saatlik fark vardır. Vakit 7° 1/2 W-22° 1/2 W boylamlarının sınırladığı bölgede (ZONE) bir saat daha erkendir.

Greenwich de vakit, doğu yarım küresindeki bölgelere göre, daha erken olması nedeni ile bu bölgeler (-) ZONE dur. Bu bölgelerdeki vakte göre GMT bulmak için saat farkını çıkarmak gerekir. (Şekil-21) Batı yarım küresindeki bölgeler ise (+) ZONE dur. Bu bölgelerdeki vakte göre GMT bulmak için saat farkını ilave etmek gerekir.

Doğu ve batı yarım kürelerde oluşturulan Zaman/Vakit bölgeleri, Greenwich meridyeninden itibaren her 15° boylamın 7°l/2 doğu ve batısını kapsar. Bu bölgelerde Orta Boylam Zaman Referans Boylamı veya Standart Zaman Boylamıdır. Her bölgede, Standart Zaman Boylamındaki LMT, 0 bölgede (ZONE TIME) bölgesel saat olarak kullanılır.

Bu şekilde oluşturulan bölgesel saat sistemi ile Yerküresi yirmi beş saat bölgesine ayrılmıştır. Bölgesel Vaktin, hangi bölge saatine ait olduğunu belirtmek amacı ile bölgeler harflendirilmiştir.(Şekil-21)

GMT nin uygulandığı sıfır saat bölgesi Z harfi ile tanımlanmıştır. Doğu yarım küresi A'dan (j harfi hariç) M harfine kadar, batı yarım küresi ise N harfinden Y harfine kadar tanımlanmıştır. Bölgelere göre bölge harfleri ve Greenwich meridyenine göre saat farkları :

Doğu Yarım Küresi

(ZD) Saat Farkı:
-1
-2
-3
-4
-5
-6
-7
Bölge Harfi:
A
B
C
D
E
F
G

Standart Zaman

Boylamı
15°E
30°E
45°E
60°E
75°E
90°
105°E

-8
-9
-10
-11
-12
H
I
K
L
M
120°E
135°E
150°E
165°E
172°,l/2 E-180°

Batı Yarım Küresi

(ZD) Saat Farkı:
+1
+2
+3
+4
+5
+6
+7
Bölge Harfi:
N
O
P
Q
R
S
T

Standart Zaman

Boylamı
15°W
30°W
45°W
60°W
75°W
90°
105°W

+8
+9
+10
+11
+12
U
V
W
X
Y
120°W
135°W
150°W
165°W
172°,l/2 W-180°

Greenwich Sıfır Bölgesi Z

Bölgesel saatler belirtilirken bölge (ZONE) harfi Vaktin sonuna konmalıdır. Örneğin long 63° 35'E boylamındaki bölge saatine göre saat 15[sup]h[/sup] 30[sup]m[/sup] 20[sup]S[/sup] belirtmek için 15[sup]h [/sup]30[sup]m[/sup] 20[sup]s[/sup] D olarak yazılmalıdır. Burada kullanılan D harfi belirtilen vaktin hangi bölge saatine göre olduğunu gösterdiği gibi, GMT bulmak için saat farkının (ZONE DISCRIPT'in) ZD-4 olduğunu da belirtir.

(ZONE TIME) Bölgesel Saatin : ZT 18[sup]h[/sup] 35[sup]m[/sup] 42[sup]S[/sup] D ZT 15[sup]h[/sup] 42[sup]m[/sup] 30[sup]s[/sup] Q

GMT Dönüştürülmesi : ZD- 4 ZD+ 4
GMT 14[sup]4[/sup] 35[sup]h[/sup] 42[sup]S[/sup] GMT 19[sup]h[/sup] 42[sup]m[/sup] 30[sup]s[/sup]

c. Bölgesel Saatlerin Kullanımı Memleket Saatleri

(1) Standart Saatler:

Seyir eden gemilerde güncel yaşantının sürdürülmesi, Vardiyaların düzenlenmesi, Bölgesel Saatlere (ZONE TIME) göredir. Herhangi bir ülkenin bir limanından diğer bir limanına seyir ediliyor ise o ülkenin saati kullanılır. Açık denizde seyir ederken batıya doğru yapılan seyirlerde 15° lik saat bölgeleri sınırı geçildikçe gemideki vardiya saatleri bir saat geri alınır. Doğuya doğru yapılan seyirlerde ise her 15°'lik bölge sınırı geçildiğinde Vardiya Saatleri bir saat ileri alınır.

15°'lik bölge saatlerine göre, saatlerin düzenlenmesi, açık denizde seyir eden gemiler için kolaylıkla uygulanabilir bir sistemdir.

Ülke saatleri için aynı yöntemin uygulanması bazı güçlükler doğurur. örneğin, bir ülkenin topraklarından birden çok standart zaman boylamı geçebilir veya iki ayrı zaman bölgesi içinde kalabilir. Bu nedenle her ülke bulunduğu fiziki ve siyasi coğrafyasını göz önüne alarak Greenwich saatine göre en uygun bölge saatini saptamıştır. Ülkelerin kabul edip kullandığı bölge saatleri Standart Saat (Standart Time) olarak tanımlanır.

Çok geniş alan kapsayan Amerika Birleşik Devletleri, ( Eski Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti ) Bağımsız Devletler topluluğu sınırları içinde birden çok bölgesel saatin ülke saatleri olarak kullanılması saptanmıştır. Örneğin, Amerika Birleşik Devletlerince Doğu; Merkezi, Dağlık ve Pasifik bölge saatleri olarak doğudan batıya doğru dört ayrı bölgesel saat uygulanmaktadır. Greenwich vaktine göre doğu bölgesi ile 5 saat Pasifik bölgesi ile de 8 saat fark vardır.

Greenwich boylamı ispanyanın doğusundan geçmekte ve büyük bir bölümü batı yarım küresinde kalmasına rağmen ispanyanın kullandığı zaman -1 bölge saati olan Avrupa saatidir.

Birçok ülke enerji tasarrufu nedeni ile ayrıca yaz saati uygulamaktadırlar. (Daylight Saving Time) DST veya (Summer Time) ST. olarak tanımlanır.

Ülkelerin kullandıkları standart zamanlara göre Greenwich ile saat farklılıkları ve hangi ülkelerin yaz saati kullandığı NOTİK ALMANAK'da belirtilmiştir.

Herhangi bir ülke limanına varış vaktini saptayacak olan gemiler NOTİK ALMANAK'dan o ülkelerde kullanılan standart zamana göre varış vakitlerini belirlemelidirler.

(2) Tarih/Takvim Çizgisi:

[align=justify][color=black] 180° boylamı Tarih veya Takvim çizgisidir. Doğu yarım Küresinde 172°,5 E boylamı ile 180° boylamı arasındaki bölge ZD-12 bölge harfi M dir. Greenwich'e göre 12 saat fark vardır ve bu bölgede saatler 12 saat ileridir. 172°,5 W boylamı ile 180° boylamı arasındaki bölge, ZD+12 bölge harfi Y d

Astronomi Seyri.doc (Dosya Boyutu: 2.15 MB | İndirme Sayısı: 67)

Astronomik Seyir

Thu, 07 Mar 2013 14:35:05 +0200

1. GÜNEŞ SİSTEMİ :
İnsanlar herzaman bulundukları yeri bilmek istemişlerdir.Karada bu merakı tatmin edecek o kadar çok emare vardır ki.Ama ya ucsuz bucaksız denizde.Orada denizci sadece gökyüzünün altındadır.Gündüz süresince güneş ve geceleri gezegen, ve yıldızları görecektir.Tabii ki geceleri renklendiren ay’ı hem gece ve hemde gündüzleri görmektedir.Ayrıca insanlar uzayı sadece seyir maksatlarıyla değil ama hayatlarını yönlendiren ve daha ilerlerde neler var merakıyla ilk çağlardan beri gözlemlemişler ve sonuçlarını büyük keyiflerle yazılı hale getirmişlerdir. İşte bu gözlemler sonucunda gök cisimlerinin önceden hesaplanabilir hareketler yaptığı belirlenmiş ve buna dayanarak göksel seyir prensipleri ortaya konmuştur.Göksel seyir için ilk yapmamız gereken ise Evren (Univers) ve güneş sistemini (Solar system)öğrenmektir.
1.1.Güneş sisteminin yapısı ve boyutları:
Evren sınırları bizim için belirsiz, içinde kaç adet gök cisminin olduğu belirsiz devasa bir boşluktur. Sınıflandırabildiğimiz ölçüde içinde galaksiler .yıldızlar ,gezegenler ve uydular bulunmaktadır. Yıldız ,gezegen ve uydular seyir maksatları için kullanılabilir gök cisimleridir.
1.1.1.Yıldız (Star):
Yıldız dediğimiz büyük boyutlu gök cisimleri esasen katı yapılı değillerdir.Yapılarında helyum ve hidrojen atomları bulunmaktadır. Termonükleer tepkimeler ile ısı meydana getirir ve kendi ışıklarını yayarlar. . Bir yıldızın dış sıcaklığı 25.000 –3.500°K arasındadır.( 0°K= -273°C)
Yıldızlar yarı çapı çok büyük olan yörüngelerde bulunurlar.Ancak biz onların doğrusal hareket ettiklerini varsayarız. Bunların içinde en tanınmışları kutup yıldızı(polaris),vega,sirius ve tabidir ki güneş.
Güneş sisteminin dışındaki gök cisimlerinden sadece ışığı parlak olanlar seyir maksatları için kullanılabilir Yıldızlar gözlemlenen parlaklıklarına göre sınıflandırılırlar. “GÖRÜNEN KADİR (CANDELA)” olarak ifade edilen ölçü, yıldızın parlaklığı 2,5 kat artınca 1 birim düşer. Bu sınıflandırmaya göre 1.kadirden bir yıldız 2.kadirden bir yıldızdan 2,5 kat daha parlaktır. Dünyadan görülebilen en parlak yıldız olarak kabul edilen sirius -1,4.kadirdendir. Biz görünen kadri 2 ve üstü olan yıldızları seyir maksatları için kullanıyoruz. 6.kadirden daha sönük olan yıldızlar çıplak gözle görülemezler.
Dünyadan bakıldığında sanki yıldızlar hızlı bir şekilde yer değiştiriyormuş gibi görünürler. Bu etki dünyanın ekseni etrafında dönmesinden meydana gelir. Aslında insan ömrünün sınırlı süresi boyunca yıldızların yer değiştirmeleri anlaşılamayacak kadar azdır. Sistemimize en yakın seyre elverişli yıldızın uzaklığı 4,3 ışık yılıdır. Bu mesafede bir yıldızın 1 dakikalık yer değiştirmesi için gereken süre 20 yıl cıvarındadır. Bu nedenle yıldızların hareketlerini hesabetmek çok kolaylaşmaktadır.Yıldızların konumları uzayda sabit bir noktaya göre (Uzayda sabit bir noktanın tanımını yapmak son derece zor olmalıdır.Çünkü uzayda tesbit edilebilen bütün nesneler hareket halindedirler hatta sistemler bile) çok yavaş değiştiğinden bunların detaylı haritaları yapılmakta ve gök yüzünde tesbitleri kolaylaşmaktadır.
1.1.2.Güneş:
Yıldızlar genellikle iki veya daha fazlası bir arada bulunurlar. Bu yıldızlara takım yıldızlar denilmektedir. Ancak bir istisna olarak güneş tek bir yıldızdır. Dış sıcaklığı 5.000-6.000°K dir.Çapı 1,4 milyon kilometredir. Güneş uzaya o kadar çok ısı yayar ki dünyamız bu enejinin ancak milyarda birinden daha azını aldığı halde yaşanacak bir ortam meydana gelir.
Güneş sistemi samanyolu galaksisi içinde birçok yıldız sistemi ile birliktedir. Samanyolu galaksisinin boyutları yaklaşık olarak uzunluğu 100,000 ışık yılı ve genişliği 10.000 ışık yılıdır. Bu durumda ışık yılı tabirini açıklamalıyız.Işık bir saniyede 300.000 Km. Yol alır. Böylece ışık bir yılda (365 günX24 saatX60 dakikaX60 saniye)X300.000 Km.= 9.460.800.000.000 Km.kateder. Bu galaksi içinde belli bir yörünge çizen güneş bir dolanımını 225 milyon yılda tamamlar. Güneş sisteminde sayısız gök cisimleri vardır. Bunlar gezegenler ,doğal uydular,çok küçük boyutlu gezegenler,kuyruklu yıldızlar,göktaşları,gezegenler arası toz ve gaz parçacıklarıdır.
Güneşin kütlesi, sisteminin içindeki bütün cisimlerin kütlelerinin toplamının %99,9’u kadardır.Diğer cisimler ise %0,1 kadardır.
1.1.3.Gözlemde kullanılan gök cisimleri:
Seyir maksatları için kullanılan gök cisimleri şunlardır:Güneş, Ay, gezegenler Venüs, Mars, Jüpiter, Satürn ve yıldızlar. Bunlardan bazıları Arcturus, Spica, Regalus, Deneb, Altair, Vega, Sirius, Rigel, Antares, Betelgause ve Bellatrix’dir.Seyir maksatları için kullanılan yıldızların almanaktaki sayısı 173 adet olup günlük sayfalarda yer alanların sayısı ise 57 dir.
1.2. Seyre elverişli gezegenler ve diğer gezegenler
Bir yıldıza tabi olarak onun yörüngesinde (Orbit) hareket eden gök cisimlerine gezegen (Planet) denir.Güneş sisteminde (solar system) irili ufaklı binlerce gezegen vardır.Ancak biz bunlardan sadece dokuz adedini önde tutuyoruz.Bu gezegenleri tesbit etmek için dürbün ile bakmak gerekir. Bu durumda gezegenler yakınlıkları nedeniyle dairesel bir şekil gösterirler. Oysa yıldızlar uzaklıkları nedeniyle bir nokta görünüşündedirler. Dünya, sistemimizin üçüncü gezegenidir. Güneşten olan uzaklığı 149,6 milyon kilometredir. Bu uzaklığı 1 birim olarak kabul

GEZEGENİN İSMİ GÜNEŞTEN UZAKLIĞI
Merkür 0,387 gök birim(AU)
Venüs 0,723 gök birim(AU)
Dünya 1 gök birim(AU)
Mars 1,524 gök birim(AU)
Ceres 2,768 gök birim(AU)
Jüpiter 5,203 gök birim(AU)
Saturn 9,539 gök birim(AU)
Uranus 19,182 gök birim(AU)
Neptün 30,058 gök birim(AU)
Plüto 39,785 gök birim(AU)

ettiğimizde ki buna gök birimi gb (Astronomic Unit, AU) denir,diğer gezegenlerin güneşten uzaklıkları tablodaki gibidir. Gezegenlerin yörüngesi çembere yakın elipstir. Güneş elipsin odaklarından birindedir. Yörünge düzlemleri birbirlerine yakındır. Tablodan da görülebileceği gibi merkür,venüs,dünya ve mars güneşe yakın gezegenlerdir ve iç gezegenler adını alır. Bu gezenlerin ortak özellikleri yüksek yoğunluklu yapıları ve küçüklükleridir. Jüpiter, saturn, üranüs ve neptüne dış veya dev gezegenler adı verilir. Bunlar ise düşük yoğunluklu ve büyüktürler. Plüto ise düşük yoğunluklu ve buzlu yapısı ile iki guruptan farklıdır. Binlerce küçük gezegenden en büyükleri olan ceres’in çapı 1000 km.civarındadır.
1.2.1.Uydular:
Bir gezegene tabi olarak onun yörüngesinde hareket eden gök cisimlerine uydu denir. Ay (Moon) uydulara iyi bir örnektir. Dünyadan ortalama uzaklığı 384.000 km.dir. Elips şeklinde olan yörüngede dünyaya en yakın mesafesi 355.000 Km ve en uzak mesafeside 407.000 Km.dir.Ayın dünyaya mesafesinin değişmesi nedeniyle görünen çapının açısal değeride 29,4 ile 33.6 dakika arasında değişir. Ay uzayda sabit bir noktaya veya bir yıldıza nazaran dünya etrafındaki turunu 27,5 günde tamamlar. Ayın bir konumdan iki defa hilal durumda görülme aralığına ayın dünya etrafındaki bir turu denir ve bu turunu 29,5 günde tamamlar. Ay her gün bir önceki güne göre 50 dakika civarında daha geç doğar. Ay bir dolanımın süresinin yarısında güney yarı ve diğer yarısında ise kuzey yarı kürede bulunur.

1.3.Dünyanın yörüngesi:
Öncelikle dünya hakkında bildiğimiz bazı bilgileri sıralıyalım. Dünya güneşin etrafında elipse benzeyen bir yörüngede dönmektedir. Ortalama yörünge hızı 29,8 Km/sn. dir. Tam bir turunu 365,2421 günde tamamlar ki biz buna bir yıl diyoruz.
Dünyanın güneş etrafındaki yörüngesinden geçen düzleme yörünge düzlemi denir. Dünya ekvator düzlemi, yörünge düzlemi ile Şekil 1-1 de görüldüğü gibi 23°27’ lık bir açı yapmaktadır başka bir anlatımla yerin ekseni ise yörünge düzlemine dik olmayıp.66°33’ lık bir açı yapmaktadır

Yörüngenin elips olması nedeniyle dünya güneşe yıl boyunca iki defa en uzak konumda ve iki defa da en yakın konumda olacaktır.En uzak konumda günöte noktası(aphelion) bulunma tarihleri 21 Haziran ve 21 Aralıktır.Güneşten uzaklığı 157 milyon km.dir. En yakın konumda günberi noktası(perihelion) bulunma tarihleri 21 Mart ve 21 Eylüldür.Güneşten uzaklığı 147 milyon km.dir.
Dünya ekseninin evrene göre sabit olmadığı bir salınım yaptığı bilinmektedir.Ancak bu salınım ihmal edilebilecek miktardadır. Dünya herhangi bir yıldıza göre, ekseni etrafındaki tam bir turunu yani bir yıldız gününü (Sideral day) 23 saat 56 dakika 04 saniyede tamamlar. Bir ortalama güneş günü ise 24 saattir. Şekil 1-2 de bu farklılık tam olarak açıklanmaktadır.

Dünya yörüngesinde 1 nolu konumda iken bir yıldızdan gelen ışınlar (Noktalı hatlar) yıldızı sonsuzda kabul ettiğimizde birbirlerine paralel hatlar şeklinde gelmektedir. Bu konumda güneş ve yıldız dünyadaki G noktasına göre aynı hizadadır.Bir güneş günü olarak (Solar day) kabul ettiğimiz gün ortalama 24 saattir. Dünya bir yörünge turunu 360° lik tur 365 günde tamamladığında bir günde yörüngede;
bir açı kadar ilerler.2 konumuna gelen dünyadaki gözlemci yıldıza göre tam bir tur atmıştır. Yani bir yıldız gününü tamamlamıştır.Oysa gözlemci ile güneşin aynı hizaya gelebilmesi için yörüngede bir gün içinde süpürdüğü açı (Kırmızı taralı açı) kadar ilerlemelidir. Bu kadar ilerlemeyi yapacağı süre ise şöyle hesaplanabilir;
Dünya ekseni etrafındaki dönüşü esnasında 1 saat veya 60 dakikada 15° lik bir dönüş gerçekleştirir. Basit bir orantı ile
60 dakikada 15° süpürürse X dakikada 360/365 derece süpürür.

X=3,9452 dakika bulunur. Böylece bir yıldız günü bir güneş günü olan 24 saatten 3,9452 dakika daha kısadır.Bu süre 23h56m04s dir.
1.4. Mevsimlerin oluşumu:
Dünya ekvator düzleminin yörünge düzlemi ile 23°27’ lık bir açı yapması nedeniyle yıl boyunca bir yarı küre güneş ışınlarını daha dik alırken diğer yarı küre daha eğik alır.
Bu oluşum ışınların dik geldiği yarı kürenin daha fazla ısınmasına ve diğerinin soğumasına sebep olur.Böylece mevsimler meydana gelir.21 Mart ile 21 Eylül arasında kuzey yarı küre daha çok ısınır ilkbahar ve yaz mevsimi yaşanır, güney yarı kürede ise sonbahar ve kış mevsimi yaşanır. Şekil 1-3 de Kuzey yarı küre A noktasından itibaren güneş ışınlarını daha dik almaya başlar.Bu nokta 21 Mart’ta dünyanın bulunduğu nokta olup kuzey yarı küre için yaz ve güney yarı küre içinse kış başlangıcıdır. Bu noktanın tam karşısında yani 21 Eylül tarihinde dünya B noktasında bulunacak ve kuzey yarı küre için kış ve güney yarı küre içinse yaz başlayacaktır.

1.5. Gündönümü ve Ilım(ekinoks):
Gün dönümü güneşin gök küresi üzerinde gök kutuplarına en çok yaklaştığı veya gök ekvatorundan ençok uzaklaştığı noktadır. Güneş 21 Haziran tarihinde kuzey gök kutbuna en yakın durumdadır. Bu tarihte kuzey yarı kürede gündüz süresi en uzundur ve gece süresi de en kısadır. Bu tarihten sonra gündüzler kısalmaya ve geceler uzamaya başlar. Güney yarı küre için bu olaylar tam tersidir. 21 Aralık tarihinde ise kuzey yarı kürede gece süresi en fazla ve gündüz süresi en kısadır. Bu tarihten sonra geceler kısalır ve gündüzler uzar.
Ilım ise gündüz ve gece sürelerinin birbirlerine eşit olması durumudur. Bu olay ise güneşin gök ekvatoru üzerinde bulunduğu 21 Mart ve 21 Eylül tarihlerine rastlar. Bu noktalara ılım (Ekinoks) noktası denir. 21 Mart tarihine rastlayan noktaya özel bir önem verilir. Aries denilen bu nokta aynı zamanda yıldızların konumlarını belirlemeye yarayan bir referans noktadır.
1.6. Gece ve gündüz oluşumu:
Dünyanın yörüngesinde ilerlerken kendi ekseni etrafında da döndüğünü söylemiştik. Böylece 23 saat 56 dakika 04 saniye süren bir yıldız gününde şekil 1-4 de görüldüğü gibi güneşe bakan yüzü aydınlık ve

güneşi görmeyen yüzü ise karanlık olacaktır.Bu duruma gündüz ve gece diyoruz. Ancak gündüz ve gece süreleri devamlı değişmektedir.
1.7. Gündüz süresinin değişimi:
Bu değişim eksenin eğik olmasından kaynaklanmaktadır. Eksenin eğikliği nedeniyle her bölgede yıl boyunca gündüz ve gece süreleri devamlı değişmektedir. Kuzey yarı kürede yaz boyunca 72° enleminin üstündeki bölgelerde güneş 3 ay hiç batmaz yani gündüzdür. Bu süre zarfında güney kutup dairesinde ise güneş hiç doğmaz. Böylece gündüz süresi kuzeyden güneye gidildikçe kısalmaktadır. Güney yarı kürede yaz mevsimi yaşandığında ise aynı olayın tersi yaşanır ve 72°N enleminin üstünde iki ay güneş hiç doğmaz.
1.8. Gündönümü ve ekinoks noktalarında enlemler değiştikçe gün ışığı ve karanlık koşulları:
Gündönümü daha önce belirtildiği gibi güneşin gök kutuplarına ençok yaklaştığı iki noktayı tanımlar. Bundan ikibin yıl önce göğe ait bazı tanımlamalar yapılırken kuzey yarı kürede gündönümü tarihinde dünyadan güneşe bakıldığında güneş yengeç takım yıldızlarının içinde görülmüştür.Bu nedenle dünyada 23°27’N enlemine yengeç dönencesi denmiştir. Aynı şekilde kuzeyde kış gündönümünde güneş oğlak takım yıldızları içinde görüldüğünde 23°27’S enlemine de oğlak dönencesi denmiştir. Güneş kuzey gün dönümü noktasında iken daha kuzey enlemlerde güneşin hiç batmadığı görülür. Kutup dairesi denilen bölgenin sınırları kuzeyde 66°30’N ve güneyde 66°30’S enlemlerinde başlar ve kutuplarda biter. .İşte yaz gündönümünde 66°30’N enleminde güneş bir gün boyunca batmaz. Bu noktadan güneye doğru gidildiğinde ise gündüz süreleri gittikçe kısalacaktır. Kuzey kutup noktasında bir yılda 6 ay gündüz ve 6 ay gece vardır. Güney yarı küre için ise anlatılanların tersi yaşanır. Ekinoks noktaları ise daha önce anlatıldığı gibi gündüz ve gece süresinin bütün dünya üzerinde eşit olduğu bir zamandır ve enlem değiştikçe değişmeyecektir.

2.GÖK KÜRESİ VE KÜRESEL KOORDİNAT SİSTEMİ :
Astronomik seyir için birçok kavramın geliştirilmesi gerekir. Bunların başlıcası gök küresi dediğimiz olanıdır. Gök küresi sanal bir kavram olup gök cisimlerinin hareketlerini kavrayabilmek için elimizdeki başlıca unsurdur.
2.1.Gök küresi:
Gök küresi merkezinde dünyamız olduğunu farzettiğimiz bir küredir. Geometrik olarak küre bir noktadan eşit uzaklıktaki noktaların kümesidir. Ancak evren sınırsız bir hacımdır ve küre kavramına da uymamaktadır. Biz gök küresini düşündüğümüzde bütün gök cisimlerini hep gök kürenin yüzeyinde düşüneceğiz. Evrenin bir derinliği olmasına karşın gök küresinde gök cisimleri dünyadan eşit uzaklıkta bulunurlar.
2.2.Güneşin hareketleri ve tutulum dairesi:
Şimdi güneşin hareketlerine bakalım. Güneşte diğer gök cisimleri gibi gök küresinin yüzeyinde dolanmaktadır. Dünyayı merkezde sabit farzettiğimizde yıl boyunca güneşin gök küresi üzerindeki izine tutulum dairesi (Ecliptic) denmektedir. Dünya ekseninin yörünge düzlemine dik olmaması nedeniyle dünyadan bakıldığında güneşin gök küresi üzerindeki izi yıl boyunca yer değiştirerek gök ekvatoru ile 23°27’ lık bir açı yapar.

2.3.Ana kavramlar:Göksel kutup, ekvator, tutulum dairesi:
Gök küresini tamamen dünyanın bir benzeri olarak düşüneceğiz ve dünyadaki bütün koordinat sistemini gök küresine uygulayacağız. Şekil 2-1 de dünya ekseninin gök küresini kestiği noktalar PN kuzey gök kutbu ve PS güney gök kutbudur. Dünyanın ekvator düzlemi ile gök küresinin arakesitine gök ekvatoru diyeceğiz. Şekilde kırmızı ile gösterilen daire güneşin yıl boyunca gök küresi üzerindeki izi olan tutulum dairesidir. Kırmızı ile doldurulan açı 23°27’ tutulum dairesi ile gök ekvatoru arasındaki açıdır.
2.4.Göksel koordinat sistemi
Şekil 2-1 de ana hatları verilen gök küresinde dolanan gök cisimlerinin yerlerini belirleyebilmek için dünyadaki meridyen ve paralellerden oluşan sisteme benzer bir sistem meydana getirmemiz gerekir.
2.4.Küresel koordinat sistemi,yıldız saat açısı,meyil ve kutup mesafesi:
Küresel koordinat sisteminin iki referansı bulunmaktadır. Bunlardan bir tanesi gök ekvatorudur.Şekil 2-2 ye bakınız. Tutulum dairesinin her iki tarafında 8°30’ lık bir kuşağın varlığı tasarlanır ve bu kuşağa zodyak kuşağı denir. Zodyak kuşağı 30° lik 12 bölgeye ayrılır.Her bölgede bir takım yıldız bulunur. 12 adet takım yıldızının isimleri şunlardır;
Aries(Koç), Taurus(Boğa), Gemini(İkizler), Canser(Yengeç), leo(Aslan), Virgo(Başak), Libra(Terazi), Skorpion(Akrep),Sagittarius(Yay), Capricornus(Oğlak), Aquarius(Kova), Pisces(Balık)
Tutulum dairesi ile gök ekvatorunun bahar kesişim noktasına aries denir. Bu nokta yıldızların hareketlerini anlayabilmek için sanal olarak tasarlanmıştır. Binlerce yıl önce bilimsel bir konsey tarafından bu noktaya isim verilirken tam bu noktada bulunan KOÇ takım yıldızına izafenten ARİES denmiştir. Aynı dünyamızda olduğu gibi meridyenlerin karşılığı olan gök kutuplarını birleştiren büyük daire parçalarına bu defa saat dairesi (veya gök meridyeni) demekteyiz. PNδPS yarım dairesinin dünyadaki karşılığı Greenwich başlangıç meridyenidir.
2.4.1.Yıldız saat açısıStar Hour Angle-SHA)
Şimdi daha anlaşılır olması için başka bir şekil çizelim. Sizlerde ders çalışırken anlamak için çok fazla şekil çizin. Şekil 2-3 de X bir yıldız, PNXX’PS yıldızın saat dairesi,PNδPS aries başlangıç saat dairesidir. Aries saat dairesi ile yıldızın saat dairesi arasında kalan ve ariesten batıya doğru ölcülen açıya yıldız saat açısı (SHA) denir.Bu açı saat daireleri arasında gök kutbunda ölçülür. Dikkat ediniz bu açı yeryüzünde bir konumun boylamı gibidir. SHA’yı ifade etmenin başka bir yolu da saat dairelerinin gök ekvatoru üzerinde ayırdığı yay parçasıdır.Şekilde kırmızı ile gösterilen alanlar.
2.4.2.Meyil (Declination-dec.) ve kutup mesafesi:
Gök cisimlerinin gök ekvatorundan olan açısal yükselimlerine meyil (Declination) denir ve kısaca dec. olarak gösterilir.Şekil 2-4 de XOX’ (Kırmızı açı) yıldızın meylidir. Dikkat edilmelidir ki meyil sanki yeryüzündeki bir konumun enlemi gibidir.

Yıldızın gözlemcinin gök kutbundan olan açısal mesafesine kutup mesafesi denir. Gözlemci dünyada kuzey yarı kürede ise PNOX (Yeşil açı) yıldızın kutup mesafesidir. Gözlemci güney yarı kürede olsaydı PSOX kutup mesafesi olurdu.Kutup mesafesi için şöyle yazabiliriz;

2.5.Notik almanak yıldız diyagramları :
Astronomik seyir maksatları için kullanılan tek kaynak olan NOTİK ALMANAK sayfa 266 ve 267’de yıldız haritaları verilmiştir. Bu haritalar yıldızların tanınmasına yardım eder. Haritalarda almanaktaki 173 adet yıldızın ve ayrıca takım yıldızların şekillerini tamamlayan diğer yıldızların birbirlerine göre konumları verilmiştir. 266.sayfada üstteki dairesel şekilde kuzey kutbundan bakıldığında görünen yıldızlar yer almaktadır. Dairenin dış kenarında yıldız saat açısı .(SHA) verilmektedir. İç kısımda ise meyil daireleri vardır. Alttaki şekilde ekvatordaki bir gözlemciye göre konumlanan yıldızların saat açıları üst ve altta 000°-180° arasındakiler ve 180°-360° arasında olanlar 267.sayfada verilmiştir. Verilen SHA ile o yıldızın günlük sayfalardan bulunan LHAδ ile LHAYıldız ları ve yaklaşık meyilleri bulunabilir.

3.SAAT AÇISI :
Saat açısı kavramını ikinci konumuzda öğrendik. Gök küre üzerinde aries saat dairesinden itibaren batıya doğru ölçüldüğünü biliyoruz. Her nekadar bu değer için gök küre üzerinde ölçülür diyoruz ama dünya üzerindeki konumlarıda gök küre üzerine uyarlayarak onlarında saat dairelerini tasarlıyabiliyoruz. Bu işlem için önce dünyadaki başlangıç noktası olan Greenwich gök küre üzerine uyarlanıyor,daha sonra diğer konumlar boylamlarına göre işlem görüyor.
3.1.Dünyanın ekseni etrafında dönüşünün saat açısı üzerindeki etkisi:
Saat açısının ölçüldüğü başlangıç noktası aries gök küre üzerinde sabit noktadır. Gök kürede sabittir. Yıldızlar birinci konumuzda anlatıldığı gibi birbirlerine götre konumları sabittir şeklinde kabul ediyoruz. Böylece dünya üzerindeki bir gözlemci ile gök cismi arasındaki saat açısı dünyanın ekseni etrafındaki dönüşü nedeniyle 24 saat boyunca hiç durmadan değişecektir.
3.2.Greenwich Saat Açısı,Yerel Saat Açısı,Boylam:
Dünya üzerindeki konumların gök küre üzerine uyarlanması için ilk yapılması gereken Greenwich başlangıç noktasını gök küreye uyarlamaktır. Greenwich başlangıç meridyen düzleminin gök küre ile arakesiti Greenwich saat dairesidir. Şekil 3-1 de PNGPS Greenwich saat dairesidir.
3.2.1.Greenwich saat açısıGHA)
Şimdi yeni ve bizce çok önemli bir tanımlamayı yapalım. Geenwich saat açısı Greenwich saat dairesi ile gözlemi yapılan gök cisminin saat dairesi arasında batıya doğru ölçülen açıdır.Şekilde G’OX’

Saat dairelerinin gök ekvatorunda ayırdığı yay parçasını gören merkez açı veya saat daireleri arasında kutupta meydana gelen açı Greenwich saat açısıdır. Kısaca GHA (Greenwich Hour Angle) olarak göstereceğiz.
3.2.2.Yerel saat açısı ve boylam ile ilişkisiLHA)
Dünya üzerindeki bir konumun gök küre üzerine uyarlanması için o konumun meridyen düzleminin gök küresi ile arakesiti başka bir anlatımla o konumun saat dairesi çizilir. Şekil 3-2 da PNAPS saat dairesi gözlemcinin saat dairesidir.PNXPS ise gök cisminin saat dairesidir.Gözlemcinin saat dairesi ile gök cisminin saat dairesi arasında gözlemcinin saat dairesinden batıya doğru ölçülen açıya yerel saat açısı denir. Bu açı kısaca LHA (Local Hour Angle) olarak gösterilir. Dünya üzerinde bulunabileceğimiz sonsuz sayıda konum saptayabiliriz. Bu nedenle almanakta dünya üzerindeki bütün noktalar için tabidir ki LHA değeri verilemez. Almanakta sadece Greenwich saat açısı (GHA) verilir. Gözlemcinin saat dairesi onun boylamı ile ilişkilidir. Boylam ise bilindiği gibi Greenwich ile gözlemcinin meridyenleri arasında kutupta ölçülen açıdır. Bu nedenle gözlemcinin boylamı LHA değerini birebir etkiler.

3.3.Güneş ve Aries’in GHA değerinin değişimi:
Gün kavramı güneş ile özdeştir. Dünyanın kendi ekseni etrafında güneşe göre tam bir tur dönmesine bir gün diyoruz. Bu süre ortalama olarak 24 saattir. Oysa birinci konuda değinildiği gibi yıldız günü ise yaklaşık olarak 23h56m dakikadır. Güneş Greenwich saat dairesinin üzerinde ise saat daireleri arasında ölçülen açı GHA=0° dir. Yani Greenwich ve güneşin saat daireleri arasındaki açı 0° dir.Biz bu duruma o gök cisminin meridyen geçişi diyoruz. Bu cisim güneş ise bu zamana halk arasında öğlen (noon) denir. Güneş gününün ortalaması yıl boyunca 24 saattir dedik öyleyse GHA güneş her öğlen 0° den başlayarak ertesi gün öğleye kadar 360° ulaşacaktır.
Aries noktası bir yıldız gibi hareket eder. Yıldız günü güneş gününe göre 4 dakika kısa olduğu için GHAδ=0° anı yani ariesin Greenwich meridyeninden geçişi her gün 4 dakika erken gerçekleşir.Bunun anlamı ise yıl boyunca GHAδ 360° lik bir değişiklik gösterecek demektir.
3.4.Notik almanakta SHA,GHA ve dec.değerleri ile d ve v düzeltmeleri:
Notik almanak daha sonra geniş bir şekilde incelenip örnekler çözülecektir. Şimdi genel bir fikir verilecektir.
a.Almanakta günlük sayfalarda 57 adet yıldıza ait SHA ve dec. değerleri verilir. Yıldızların bu değerleri fazla değişmediğinden orta sayfada üç gün için verilmektedir. Güneş, ay ve gezegenler için GHA ve dec. değerleri her gün için UT (GMT) karşılığı saatlik olarak verilir.Aries GHA değeri yine her gün için UT karşılığı saatlik olarak verilir.Dakika ve saniye küsuratı için GHA düzeltmesi ayrıca hesaplanır.
b.Dec. için bir saat karşılığı fark d düzeltmesi olarak dec. sütunu altında verilir. d düzeltmesi dakika ve saniye kusuratları için kolay hesaplama yapılmasını sağlar.
c.Dünyanın kendi ekseni etrafındaki dönüşü ortalama 24 saattir. Böylece 1 saatte 15° lik bir dönüş gerçekleşir.Gezegenlerin yörünge hareketi nedeniyle GHA değerlerindeki 1 saatlik değişiklik 15° den farklı olduğu için gerçek GHA değerine ulaşmak için GHA sütununun altında v düzeltmesi verilmektedir. Bu değer ile dakika ve saniye küsuratı için v düzeltmesi bulunur.
3.5.Çeşitli örnekler:
Öğrendiğimiz bu kavramlar için örnekler çözeceğiz. Bu örnekler için çizeceğimiz şekli tanıyalım. Şekil 3-3 te gök küreye kuzey gök kutbundan bakıldığındaki görünüşü verilmektedir. PNG Greenwich saat dairesi W Greenwich saat dairesinin batısını ve E doğusunu işaret etmektedir.

Şekil 3-4 de GPNδ Greenwich saat dairesinden batıya doğru aries saat dairesine kadar ölçülen GHAδ dir. δPNS aries saat dairesinden batıya doğru yıldız saat dairesine kadar ölçülen yıldız saat açısı SHA dır. GHAyıldız yani yıldızın Greenwich saat açısını hesaplamak için her zaman SHA ve GHAδ toplanır
Örnek: 1 Deneb yıldızının saat açısı SHA=175°35’ ve GHAδ=121°49’ dir. GHAyıldız değerini hesaplayın Şekil-11
Kural gereği toplanır; SHA 175°35’
GHA 121°49’
GHAδ 297°24’

Örnek: 2:Altair yıldızının saat açısı SHA=305°35’ ve GHAδ=121°49’ dir.GHAyıldız değerini hesaplayın. Şekil-3-5
Kural gereği toplanır;SHA 305°35’
GHA 121°49’
GHAδ 437°24’ değer 360° den büyük
360°00’
GHAδ 077°24’

Örnek 3: Boylamı 58°45’,2E olan gözlemci için GHAδ=152°54’,8 dır.LHAδ değerini hesaplayın.
Şekil 3-6 te GPNR gözlemcinin boylamıdır.Kırmızı taralı alanla gösterilen boylamın doğu istikametinde olduğuna dikkat edin.GHAδ Greenwich’ten batıya doğru GPNδ açısı olup yeşil taralı alandır. LHA (yerel saat açısı) Gözlemciden ® itibaren batıya doğru aries’e kadar ölçüleceğinden toplama işlemi yapılır;
GHAδ 152°54’,8
Long 058°45’,2
LHAδ 211°40’,0 mavi taralı açı

Örnek 4: Boylamı 088°31’,7W olan gözlemci için GHAδ=243°03’,6 dır. LHAδ değerini hesaplayın.
Şekil 3-7 te GPNR gözlemcinin boylamıdır.Kırmızı taralı alanla gösterilen boylamın batı istikametinde olduğuna dikkat edin.GHAδ Greenwich’ten batıya doğru GPNδ açısı olup yeşil taralı alandır. LHA (yerel saat açısı) Gözlemciden ® itibaren batıya doğru aries’e kadar ölçüleceğinden çıkarma işlemi yapılır;
GHAδ 243°03’,6
Long 088°31’,7
LHAδ 154°31’,9 mavi taralı açı

Boylamı 58°45’,2E olan gözlemci için GHAδ=152°54’,8 ve vega yıldızına ait SHA=080°47’,7 dır.LHA değerini hesaplayın.
Açılarla işlem yapmak için şekil çizmenin ne kadar faydalı olduğunu gördük.Yapılacak olan işlem ilk bakışta görülüyor ve ezbere dayanmıyor.Şimdi biraz daha karışık bir işlem yapalım.
Önce GHAYILDIZ hesaplanmalı;
GHAYıldız için topla SHA 080°47’,7 Yeşil taralı açı
GHAδ152°54’,8 Lacivert taralı açı
Doğu boylam için GHAY233°42’,5 Mavi taralı açı
toplanır; Long 058°45’,2 Kırmızı taralı açı
LHAYıldız292°27’,7
Örnek 6: Boylamı 088°31’,7W olan gözlemci için GHAδ=243°03’,6 ve Hamal yıldızına ait SHA=328°16’,5 dır.LHA değerini hesaplayın.
GHAYıldız için topla SHA 328°16’,5 Lacivert taralı açı
GHAδ 243°03’,6 Yeşil taralı açı
GHAY 571°20’,1 360° den büyük
360°00’,0
Batı boylam için GHAY 211°20’,1 Kırmızı+Kahve taralı çıkarılır; Long 088°31’,7 Kırmızı taralı açı
LHAYıldız 122°48’,4 Kahverengi taralı açı

4.GÜNLÜK HAREKET VE GÖK UFKUNA BAĞLI KÜRESEL KOORDİNETLAR :
Önceki derslerimizde gök küreye bağlı koordinat sistemini inceledik. Gözlemcinin gök küre üzerindeki koordinatlara bağlı yerini inceledik. Bu dersimizde gözlemciye bağlı bir gök küre tasarlayacağız.
4.1.Gök ufku,Başucu ve ayakucu kavramları :
Bir yükselti üzerine cıktığımızda veya açık bir denizde etrafımıza baktığımızda kesintisiz bir daire çizen ufkumuzu görürüz. Ufkumuz, üzerindeki gök küre parçası ile yarım bir küre halindedir. Şimdi başımızı kaldırıp tam dik olarak gök küreye bakalım, bu nokta Başucu noktasıdır. Daha bilimsel anlatımla yerın merkezi ile gözlemcinin bulunduğu konumu birleştiren doğrunun gök küreyi kestiği noktaya Başucu noktası (Zenith) denir. Kısaca Z harfı ile gösterilir. Bu doğru gök kürenin diğer tarafına ayakucuna doğru uzatılırsa küreyi kestiği noktaya Ayakucu (Nadir) denir. Şimdi bir tanım daha veriyoruz,Başucu ve ayakucu eksenine dik ve gök küreyi iki eşit yarı küreye bölen düzleme gözlemcinin ufuk düzlemi denir. Ufuk düzleminin küre ile arakesitine ise Gök ufku denir. İşte gözlemciye göre koordinatlar bu sisteme göre belirlenecektir.

4.2.Başucu büyük dairesi ve doğu-batı büyük dairesi:
Şekil 4-2 de daha önce öğrendiğimiz kavramları yineliyelim.PN kuzey gök kutbu, Z gözlemcinin başucudur. Bu şekilde kırmızı düzlem gözlemcinin (Celestial horizon)gök ufkudur.
Kuzey gök kutbu ve başucu noktasından geçen büyük daireye Başucu büyük dairesi denir.Başucu büyük dairesinin gök ufkunu kestiği noktalardan kuzey gök kutbuna yakın olanına kuzey diğerine güney denir. Bu noktalardan 90° uzaklıkta ve gök ufkunda bulunan noktalara kuzeyden itibaren saat yönünde doğu ve batı denir.
Başucu, doğu ve batı noktalarından geçen büyük daireye doğu-batı büyük dairesi denir. Bu daireler ilerde anlatılacak azimut açısını tanımlamak için gerekecektir.
4.3.Gözlemcinin kutbu:
Gözlemcinin bulunduğu yarı küre hangisi ise gözlemcinin kutbu odur. Bu kutba yükselen kutup (Elevated pole) denir.Diğer kutba ise alçalan kutup (depressed pole) denmektedir.
4.4:Gerçek açısal yükselim,semt açısı ve gerçek başucu mesafesi:
Şekil 4-3 da gözlemci ve gök cismi ile ilgili çok önemli bazı tanımlamaları yapacağız. Bunlardan ilki Gerçek açısal yükselimdir. Gerçek denmesinin sebebi gök ufku tanımında bulunmaktadır. Gök ufku tam olarak dünyanın merkezinden geçer. Oysa gözlemci dünyanın merkezinden dünyanın yarı çapı kadar uzaktadır.
a.Tanımsız gök cisimlerini X harfi ile göstereceğiz. ZXX’ başucu ve gök cisminden geçen büyük dairedir
ve buna yükselim dairesi diyeceğiz. XOX’ açısı (Yeşil taralı açı) gök cisminin gök ufkundan açısal yükselimidir.Biz buna gerçek açısal yükselim (Ho.) diyeceğiz.
b.Başucu büyük dairesi (ZPNN) ve yükselim dairesi arasında kalan ve başucunda veya gök ufuk düzleminde ölçülen açıya NOX’ (Sarı taralı açı) gök cisminin semt açısı (Azimuth-Az) denir. Daha açık bir ifade ile gök cisminin coğrafik konumunun gözlemciye göre kerterizidir. Gözlemci kuzey yarı kürede ise Kuzeyden doğu ve batıya doğru 180° ve gözlemci güney yarı kürede ise güneyden doğu ve batıya doğru 180° ölçülür.
c.Gök cisminin başucu noktasından olan açısal mesafesine gerçek başucu mesafesi denir.Şekilde XOZ açısı. Bu açı aynı zamanda gerçek açısal yükselimin 90° ye tümleridir.

4.5.Semt,semt açısı ve başucu mesafesi ile ilgili örnekler :
Denizde kerterizlerin nasıl ölçüldüğü düzlem seyir konulari arasında anlatılmıştır. Üç değişik ölçüm metodundan günümüzde hakiki kuzeyden itibaren 000° den 360° ölçüm yapılan 360° metodu kullanılmaktadır.
Örnek: Semti N098°E olan vega yıldızının hakiki kerterizi (True Bearing-TB) kaçtır?
Şekil 4-4 de kırmızı taralı açı kuzeyden itibaren doğuya doğru 098° dir.Hakiki kerterizlerde kuzeyden itibaren ölçüldüğü için TB=Az ve böylece TB=098°

Örnek: Semti S048°W olan altair yıldızının hakiki kerterizi (True Bearing-TB) kaçtır?
Şekil 4-5 de yeşil taralı açının başlangıcı güney ve istikameti batıdır.Bu nedenle TB=180°+Az=180+48=228° TB=228° dir.
Örnek: Semti S115°E olan Bellatrix yıldızının hakiki kerterizi (True Bearing-TB) kaçtır?
Şekil 4-6 Başlangıcı güney ve doğu istikametine ölçülen semt açısını hakiki kerterize çevirmek için 180° den çıkarırız. TB=180°-Az=180°-115°=065° TB=065°

Örnek: Semti N115°W olan sirius yıldızının hakiki kerterizi (True Bearing-TB) kaçtır?
Bu defa kuzeyden batı istikametine ölçülen Az açısını TB açısına çevirmek için TB=360°-Az=360°-115°=245° TB=245° bulunur.
Örnek:Açısal yükselimi 35°54’ olan güneşin başucu mesafesi kaçtır?
Başucu mesafesi=90° - yükselim olduğundan;
90°00’
yükselim 35°54’ çıkarılır.
vaşucu mesafesi 54°06’
4.6.Gözlemcinin enlemi ve kutupların yükselimi:
Şekil 4-8 Başucu büyük dairesinin kesidini göstermektedir.Burada QQ’ gök ekvatoru ve aynı zamanda dünya ekvatoru olduğundan QOZ gözlemcinin enlemidir.(Kırmızı taralı açı) NS gök ufkudur (gözlemcinin ufku) .NOPN kuzey gök kutbunun gök ufkundan açısal yükselimidir.(Yeşil taralı açı) QOZ açısının OZ kenerı NOPN açısının NO kenarına diktir. Açıların QO ve OPN kenarlarıda birbirlerine diktir. Kurallara göre kenarları birbirlerine dik açılar eşittir. Ohalde QOZ=NOPN yani;

4.7.Gözlemcinin meridyeni:
Şekil 4-2 de başucu büyük dairesi üzerinde kuzey gök kutbundan başlayarak başucundan geçen ve güney gök kutbunda sonlanan gök meridyenine üst meridyen (Upper celestial meridian) denir. Üst meridyen üzerinde bulunan gök cisimlerinin LHA=0° dir. Bu duruma üst meridyen geçişi denir.
Kuzey gök kutbundan başlayarak ayakucundan geçen ve güney gök kutbunda sonlanan meridyen dairesine alt meridyen (Lower celestial meridian) denir. Bu durumda gök cisimlerinin .LHA=180° dir.Bu duruma alt meridyen geçişi denir.
Gök cisimlerinin üst meridyen geçişlerinde basit hesaplamalarla gözlemcinin enlemi hesaplanabilir.
4.8.Doğuş ve batış olayları,sia(genlik):
a.Dünyanın ekseninin eğikliği nedeniyle güneşin doğuş-batış olaylarında günlük farklılıklar görülür.Doğuş ve batış anında güneşin 090° den farklı kerterizlerde doğması ve ve 270° den farklı kerterizlerde batmasına sia veya genlik (Bearing amplitude) denir.Güneşin doğuş ve batış anı yarıçapı kadar yükseldiği andır.Bu anlarda güneşin kerterizi alınarak hesap yoluyla bulunan kerterize göre değerlendirilir.
b.Güneşin doğuş anının 06,00 ve batış anınında18.00 dan farklı olmasına fazla (Time amplitude) denir. Bu veriler saatlerin ayarında kullanılabilir.

4.9.Gök cisimlerinin günlük hareketi:
Gözlemcinin enlemi yükselen kutbunun açısal yükselimine eşittir. Bunun anlamı gök ufku ile gök ekseni (90° - enlem) kadar açı yapar. Dünyanın ekseni etrafında dönmesi nedeniyle gök cisimleri gök ekvatoruna paralel düzlemler halindeki yörüngelerde dönerler. Şekil 4-9 da mavi ve kahverengi ile taralı alanlar gök cisimlerinin paralel daire düzlemleridir. Kırmızı ile gösterilen düzlem gözlemcinin gök ufkudur. Şekilde görünen beş yıldızın paralel daireleri bazen gök ufkunun altında (kahverengi taralı) bazende ufkun üzerinde (Mavi taralı) olduğu görülüyor. Bu paralel dairelerin gök ufku ile enlem kadar açı yaptıkları görülüyor. Bu duruma eğik küre denmektedir.Böylece gök cisimleri ufuk cizgisi ile 90° den daha küçük bir açı yaparak doğar ve batarlar. Bu açı gözlemcinin enlemine eşittir.
Gözlemci ekvatorda olduğunda gök ufku gök eksenine paralel olur.Bu durumda gök cisimlerinin gök küre üzerinde çizdikleri günlük dairelerde gök ufkuna dik olur ve gök cisimleri ufka dik açı ile doğar ve batarlar. Bu duruma dikey küre diyoruz.Şekil 4-10

Bu defa gözlemciyi kutba koyduğumuzda gök ufku gök cisimlerinin gök küre üzerinede çizdikleri paralel dairelere paraleldir. Bu nedenle görünen gök cisimleri küre üzerinde ufuk çizgisine paralel daireler çizer. Bu küreye paralel küre denir.Şekil 4-11

4.10.Batmayan yıldız:
Kuzey yarı küredeki bir gözlemci ve bir yıldızın enlem ve meylinin toplamlarının 90° den büyük olması durumunda bu yıldız hiç batmayacaktır.Başka bir anlatımla şekil 4-9 da kuzey gök kutbuna yakın yıldızın kutup mesafesi gözlemcinin enleminden küçük olduğu için bu yıldız hiç batmaz Formülüze edersek;
Lat+dec.>90° veya Lat>90°-dec
Bir yıldızın alçak gök kutbundan mesafesinin enlemden küçük olması durumunda bu yıldız hiç doğmayacaktır. Güney gök kutbuna yakın kahverengi dairedeki yıldız hiç doğmaz.
4.11.Yıldızın doğup-batma şartları:
Yukarıda açıklanan prensiplere göre bir yıldızın doğup batabilmesi için aşağıdaki iki şartı karşılasması gerekir;
Enlem ve meyil aynı işaretli ise;Lat+dec<90°
Alçalan gök kutbundan mesafenin enlemden büyük olması gerekir.
4.12.PZX(Küresel üçgen) tanımları:
Bir ucunda yükselen kutup ve diğer uclarda başucu noktası ve gök cisminin olduğu küre yüzeyinde tasarlanan üçgene küresel üçgen diyeceğiz. Bu üçgenin ismi PZX üçgenidir.
Şekil-28 kırmızı olarak gösterilen üçgendir.Bu üçgende bütün kenarlar büyük dairedir.Düzlem seyir bahsinde incelenen dünya yüzeyinde tasarlanan küresel üçgenin benzeridir ve çözümü aynı yolla yapılacaktır.Şimdi bu üçgenin elemanlarını inceleyelim;

a.PZ kenarı gözlemcinin enleminin 90° ye tümleridir. PZ=90°-Enlem. Biz bu kenarı Colat kısaltması ile göstereceğiz.
b.PX kenarı gök cisminin yükselen kutuptan mesafesidir.Bu değerde PX=90°-dec. dır. Biz bu kenarı Codec. kısaltması ile göstereceğiz.
c.ZX kenarı gök cisminin başucu mesafesidir.Bu değerde daha önce değinildiği gibi ZX=90°-Alt
d.Yükselen kutupta meydana gelen açı gözlemcinin saat dairesi ile gök cisminin saat dairesi arasında ölçülan açı meridyen açısı olup t kısaltması ile ögrendik.
e.PZ ile ZX arasında ölçülen açı yine daha önce öğrendiğimiz gök cisminin semti (Azimuth) açısıdır.
İlerki derslerimizde gök küredeki bu küresel üçgenin benzerini dünya yüzeyinde tasarlayarak problemi çözeceğiz.

5.SEKSTANT VE AÇISAL YÜKSEKLİK DÜZELTMELERİ :
5.1.Sekstant
Sekstant,gök cisimlerinin ufuk düzleminden olan açısal yükselimini ölçmeye yarayan bir seyir yardımcısıdır. Ancak genel anlamda açı ölçmeye yarar ve düşey veya yatay düzlemde iki madde arasındaki açısal mesafeyi ölçer.

5.1.1.Sekstantın parçaları :
Sekstant adı ölçme yayının bir daire çevresinin 1/6 sı yani 60° olmasından kaynaklanır. Latincede altıda bir anlamına gelen kelime sextus olup alete sextant denmiştir. !800 lü yıllardan beri bu tip sekstantlar kullanılmaktadır.Şekil 5-1 de kısımları ile beraber bir sekstantın resmi bulunmaktadır.
1.Bütün parçalar bir çerçeve üzerine tesbit edilmiştir. Çerçeve bir dairenin 60° lik parçasıdır.
2.120° taksimatlı ölçme yayı (Limp) çevre üzerine konmuştur.
3.Uzade kolu (İndex arm) dairenin merkezine dönebilir biçimde tesbit edilmiştir.
4.Uzade kolu üzerine iki parça konulmuştur.Bunlardan biri verniyer (Tangent screw) olup açıların değerlerini okumaya yarar.
5.Diğeri Büyük aynadır. (İndex mirror) Gök cisimlerinden gelen görüntünün ufuk aynası üzerine düşürülmesine yarar.
6. Küçük (Horizon mirror) aynanın yarısı ayna ve diğer yarısı sırlanmamış camdır, büyük aynadan gelen görüntünün ve cam kısmından gelen ufuk görüntüsünün teleskoba yansıtılmasını sağlar.Çerçeve üzerinde hareketsizdir.
7.Teleskop(Teleskop)yansıyan görüntülerin düzgün bir şekilde odaklanmasını sağlar.Hareketsizdir.
8.Renkli camlar (Shade glasses) güneşten gelen ışığın maskelenmesine yarar.
5.1.2.Sekstantın çalışma prensibi:
Bir sekstantın çalışma prensibi Şekil 5-2 kullanılarak açıklanacaktır. X ile gösterilen gök cisminden gelen görüntü kırmızı ile gösterilen yolu izleyerek önce büyük aynadan yansır ve küçük aynaya gelir.Daha sonra bu görüntü ve ufuk çizgisi teleskoba gelir.Şekilde AEC açısı ayna düzlemleri arasındaki açıdır.Bu açının iki kenarı ABC açısının iki kenarına dik olduğundan AEC=ABC diyebiliriz. Üçgenlerde bir dış açı komşu olmayan iki iç açıya eşittir.
ABC üçgeninde α=ABC+β ABC=α-β
ACD üçgeninde 2 α=ADC+2β ADC=2α-2β
ADC=2(α-β)=2 ABC

Gelen ve teleskoba yansıyan ışınlar arasındaki açı ayna düzlemleri arasındaki açının iki katına eşittir.
Bu nedenle 60° lik bir yay parçası üzerinde 120° lik bir ölçüm yapılabiliyor.
5.2.Sekstant açısal yüksekliği:
Gök ufkunun tanımını hatırlayalım. Başucu ve ayakucu eksenine dik ve gök küreyi iki eşit yarı küreye bölen düzleme gözlemcinin ufuk düzlemi denir. Ufuk düzleminin küre ile arakesitine ise Gök ufku denir. İşte almanakta verilen bütün değerler bu gök ufkuna göre verilir. Gök ufku yerin merkezinden geçer. Oysa gözlemci yer küre üzerinde bu merkezden yerin yarı çapı kadar ve köprüüstünün denizden yüksekliği kadar uzaktadır. Gözlemcinin dünya üzerinde bulunduğu gerçek konuma göre ufkuna, gözlemcinin ufku denir. Bu ufka göre sekstant ile yapılan ölçümde bulunan değere sekstant açısal yükselimi (Sextant altitude) diyoruz ve Sex.Alt. kısaltması ile gösteriyoruz.Ancak bu değerin içinde alet hatası bulunmaktadır.
5.3.Sekstant değerinin okunuşu:
Kilitleme mandalı açı ölçüldüğünde hareketli olan uzade kolunu kilitler. Açının derecesi derece göstergesinin karşısındaki ölçme yayı değerinden okunur.Şekil 5-3 de bu değer 29° ile 30° arasındadır.
Tam olarak kaç derece olduğu verniyerin taksimatında görülür. Burada iki gösterge vardır.Soldaki 60 dakijalık gösterge ve sağdaki 10’a kadar dakikanın ondalığı.Sağdaki göstergenin sıfır değeri hizasında soldaki göstergeden 42 olarak ölçülen bu değere göre dakika değeri 43’ olmalıdır. Buraya kadar okunan değer 29°42’ dır. Dakikanın küsuratı 0 ile 10 arasındaki taksimattan okunacaktır.Bunun için bu taksimattaki çizgilerden hangisinin dakika taksimatındaki çizgilerle aynı hizada olduğu dikkatlice incelenir. Beşinci çizginin aynı hizada olduğu kabul edilirse;
Sex.Alt=29°42’,5 olur.
5.4.Sekstantın düzeltilebilir hatalar:
Uzade kolu üzerindeki büyük ayna ile çerçeve üzerindeki küçük ayna çerçeve düzlemine dik olmalıdır. Aynı zamanda bu iki ayna birbirlerinne paralel olmalıdır. Bu şartlar herhangi bir nedenle bozulduğunda yanlış ölçüm yapılır. Bu bakımdan aynaların diklikve paralellikleri kontrol edilmelidir.
5.4.1.Diklik hatası (Error of perpendicularity):
Kontrol için uzade kolu ortalama bir değere 60° civarına getirilir.Sekstant göz hizasında yatay bir şekilde tutularak büyük aynaya bakılır. Bu sırada doğrudan bu aynaya yansıyan ölçme yayı görüntüsü ile gerçek görüntünün aynı hizada olması ve birbirinin görüntüsünü tamamlaması gerekir. Aynı hizada değilse aynanın arkasındaki vida ile ayarlanır.

5.4.2. Yan hatası (Side error) :
Bu hatanın tesbiti için sekstant 0° ye ayarlanır. Bu durumda teleskop ile güneşe bakılır. Teleskoptan bakıldığında şekil 5-5 deki görüntüde ufuk aynası dik konumda olmadığından

uzade aynasından gelen görüntü ile gerçek görüntü aynı hizada değildir. Ufuk aynası yanındaki iki kontra vida ile ayarlanmalıdır. Vidalardan biri gevşetilir daha sonra diğeri sıkılır. Kontra vidalar fazla sıkılırsa onarılmaz arızalar meydana gelebilir. Şekil 5-6 da ayarlanmış ufuk aynasındaki görüntü aynı hizadadır. Sadece uzade hatası vardır.

5.5. Uzade hatasının güneş gözlemi ile tesbiti:
Uzade hatasını bulmak için ölçme yayındaki 0° nin sol ve sağındaki 5° lik kısım kullanılır. Sağ taraftaki 5° lik kısma artı yay denmektedir. Hata burada okunursa bu hata ( + ) ve sol tarafta okunursa hata ( - ) olarak bulunmuş olur. Şekil 5-7a da gösterilen artı yay kısmındaki değer okuması normal yaydaki gibi değildir. Artı yaydaki değer 0° den geriye doğru okunmalıdır. Verniyer 0° den geriye doğru ne kadar çevrilmişse artı yay değeri odur.Şekil 5-7b
Bütün hataları giderilmiş bir sekstanta mutlaka azda olsa bir hata payı bulunur. Bu hata fabrika çıkışındada olabilir. Uzade kolu çerçeveye tam çerçeve merkezinde tesbit edilmelidir. Bu mümkün olmadığında en hassas sekstantlarda bile düzeltilemeyen bu tip hatalar kalmaktadır. Sekstant kalitesini de belirleyen bu hatalar fabrika çıkışında sekstant kayıtlarına uzade hatası (İndex error) olarak yazılır.
Güneşin görünen çapı dünyadan uzaklığına göre değişmektedir.Gözlem yapılan gün için güneşin yarı çapı almanaktan bulunur. Bu değer açısal bir değerdir ve yapacağımız işlemin doğruluğu bu değer ile kontrol edilecektir.

Sekstantta verniyer 0° ye ayarlanır. Renkli camlar ile karartarak güneşe bakarız. Verniyer ile yavaşça çevirerek güneşin gerçek görüntüsü üstte olacak şekilde yansıyan güneşe teğet yapılır ve değer okunur. Daha sonra yansıyan güneş üstte olacak şekilde teğet yapılır.Bu iki değer birbirinden çıkarılır ve ikiye bölünür. Bulunan değere büyük olanın işareti verilir.

Örnek:26 Ekim 1996 günü yapılan ölçümde artı yayda 30,6 dakika ve ölçme yayında değer 33,8 dakika bulunmuştur. Uzade hatasını (IE) bulunuz.
Güneşi yansıyan güneşin bir defa üstünde ve bir defada altında teğet yaparak çapınının iki katını ölçmüş oluruz. Kırmızı ile gösterilen açı güneşin çapının iki katıdır.

Önce yaptığımız işlemin doğruluğunu kontrol etmek için bulunan iki değer toplanır.
30,6+33,8=64,4 dakika bulunur.
26 Ekim 1996 günü güneşin sütununun en altında 3 gün için güneşin yarı çapı 16,1 dakika olarak verilmiştir. Yarı çapı 4 ile çarptığımızda iki çap uzunluğu bulunur.
16,1*4=64,4 dakika.Ölçüm ile bulunan değere eşittir. Eşit olmasa idi sekstantın ayarlanabilir hatalarının yeniden tesbitinin ve düzeltmesinin yapılması gerekli olurdu.
Ölçme yayındaki değer 33,8
Artı yaydaki değer 30,6
3,2 / 2 = 1,6 dakika
Ölçme yayındaki değer büyük olduğundan;

5.6. Uzade hatasının ufuk gözlemi ile tesbiti:
Diklik hataları giderilmiş sektant verniyerden sıfır dereceye getirilir.Ufka bakılır. Ufuk görüntüsü tek bir hat şeklinde olmalıdır. Mutlaka iki ufuk görüntüsü olacaktır. Ufuk görüntüleri çakışana kadar verniyer düğmesini çevirin. Ayarlandığında verniyer üzerindeki değeri okuyun: Artı yay üzerinde ise değerin başına + işareti konur. Hata ölçme yayının üzerinde ise – işareti konur.
5.7.Sekstant ile yatay ve düşey açı ölçmek:
Sekstant ile en basit usulde açı şöyle ölçülür;
a.Sekstant 0° ye getirilir.
b.Gök cismine teleskop ile bakılır.Güneşe bakılacaksa mutlaka renkli camlar kullanılmalıdır.
c.Başlangıçta verniyer ile yavaşça çevrilerek yansıyan ile gerçek görüntü birbirinden ayrılır.
d.Daha sonra uzade kolu, kilitleme mandalından kurtarılarak yansıyan görüntüyü kaybetmeden yavaşça hareket ettirilerek yansıyan görüntü ufuk çizgisine teğet yapılır.
e.Yansıyan görüntünün küçük aynada ufuk çizgisine teğet olduğunu tam tesbit edebilmek için sekstant salınır. Bu işlem için sağ elle tutulan sekstantın üst kısmı merkezde sabit tutularak alt kısmı bir daire çevresinde 30° cıvarında sağa sola çevrilir.

f Tam teğet anında zaman tutularak gözleme son verilir.
g.Değer okunarak hesaplama işlemine başlanır.
h.Yatay açı için aynı işlemler sekstant yatay tutularak yapılır. Ancak bir cismin görüntüsü ufuk yerine öteki cismin hizasına getirilir.
5.8.Açısal yükseklik düzeltmeleri:
Sekstant ile alınan yükselim içinde alet hatası vardır ve gözlemcinin o an içinde bulunduğu ufuk düzlemine göre alınır. Oysa hesaplamalarda göz önüne alınan gök ufkudur. Bu nedenle sekstant yükseliminin birçok düzeltme ile gerçek açısal yükselimine çevrilmesi gerekir.
5.9.Görünen ufuk,gözlem ufku ve gök ufku nedir?
Sekstant yükseliminin düzeltmelerini anlayabilmek için çeşitli ufuk düzlemlerini tanımalıyız. Şekil 5-11 de gözlemci köprüüstünde denizden yüksekte bulunduğundan kendisini ufka birleştiren yeşil çizgi ile gösterilen bir düzlemdedir. Bu düzleme görünen ufuk düzlemi (Visible horizon) denir.

Geminin bulunduğu konumdaki yeryüzüne teğet düzleme ise gözlem ufku (Sensible horizon) denir. Bu düzlem ise şekilde kırmızı bir çizgi ile gösterilmektedir.
Daha önce öğrendiğimiz gök ufku (Rational horizon) ise gözlemciyi yerin merkezine birleştiren doğruya dik ve yer merkezinden geçen düzlemdir. Siyah çizgi bu düzlemi gösteriyor.
5.10. Gözlenen yükselim ve gerçek açısal yükselim:
Gözlenen yükselim (Obs.Alt) sekstant ile yapılan ölçümden (Sex.Alt) alet hatasını arındırdığımızda bulunan yükselimdir. Gerçek açısal yükselim (Ho) ise gök ufkuna göre ölçülen yükselimdir. Çözümlerde bu terimleri verdiğim kısaltmalarla göstereceğiz.
5.11.Ufuk alçalması,kırılma,yarıçap paralaks ve neden oldukları hatalar:
a.Sekstant açısının düzeltmeleri gözlemciden yani görünen ufuk düzleminden itibaren başlar. R konumundaki gözlemci hatadan arındırılmış sekstant ile yeşil açı kadar ölçüm yapar (Obs.Alt). Oysa Gözlem ufkundan bakıldığında yükselim (App.Alt) ancak kırmızı ile gösterilen açı kadardır.Şekil 5-12
Bu iki açı arasındaki fark ufuk düzlemleri arasındaki açı kadardır.Mavi ile gösterilen bu farka ufuk alçalması (Dip) denir. Düzeltme işleminde IE düzeltmesinden sonra yapılır. Dip açısı daima çıkarılır.
b.İkinci olarak göz önüne alınması gereken düzeltme paralakstır. Paralaks kelime olarak gök cisminden dünyanın yarıçapını gören açı anlamında kullanılmaktadır. Şekil 5-13 ta RO dünyanın yarıçapı ve bunu gören açı RGO açısıdır.Bu açıya paralaks (Paralax) açısı denmektedir.
Gözlem ufkuna göre yükselim GRA açısıdır.
Gök ufkuna göre yükselim GOB açısıdır.
ARG üçgeninde A köşesindeki dış açı GOB ye eşittir. Yöndeş açılar. Ve bu üçgende GOB=ARG+RGO Terimlerle yazarsak Gök ufkuna göre yükselim= Obs.Alt+Paralaks Gözlemci yükselimi her zaman paralaks kadar az ölçer.

Paralaks değeri gök cisminin dünyaya uzaklığına bağlıdır. Uzaklık arttıkça küçülür. Bu bakımdan dünyamıza yakın olan Güneş, Ay, Mars ve Venüs için hesaplanır. Diğer gök cisimlerinin uzaklığı nedeniyle paralaks dikkate alınmaz. Ayrıca gök cisminin yükselimide paralaks değerini etkiler. Yükselim arttıkça paralaks açısı küçülür.
c.Işınlar yoğunluğu farklı ortamlardan geçerken kırılır.Buna kırılma (Refraction) denir. Uzaydan dünyamıza gelen ışınlar az yoğun ortamdan çok yoğun ortama girerken normal’e yaklaşarak kırılırlar. Bu nedenle ölçülen yükselim gerçek yükselimden genellikle büyüktür. Bu durum şekil 5-14 de açıklanmaktadır. 1 durumundaki güneş kırılma nedeniyle 2 durumunda görülür. Bu değerde yükselimin büyümesi ile beraber küçülür.
Kırılma açısı ortamın yoğunluğuna bağlı olduğundan hava basıncı ve sıcaklıklardan etkilenmektedir.Anormal hava koşullarında basınç ve sıcaklıklar dikkate alınmalıdır. Buna ait cetveller almanakta bulunmaktadır.Bu çizelgelerde düzeltmenin bazen toplanması ve bazende çıkarılması gerektiğine dikkat edin.

d.Dünyadan bakıldığında bir hacım gösteren güneş ve aydan ancak çevreleri ufka teğet getirilerek yükselim alınır. Oysa almanakta verilen değerler ve yapılan hesaplamalar gök cisimlerinin merkezine göredir. Bu nedenle Güneş ve Ay için görünen yarıçapları için düzeltme uygulanır.Düzeltme teğet olan yerin alt veya üst kenar olmasına göre değişir. Şekil 5-15 de güneşin yükselimi alt kenardan alındığımda yarıçapını gören açı (Siyah taralı) kadar eksik ölçme yapılmıştır.

5.12.Uzade hatası:
Uzade hatası Paragraf 5.5 te anlatılmıştı. Bu hata sekstantın kayıt defteri veya kutusunun kapak içinde yazılıdır. Bu hatanın kullanılması örnekteki gibidir.
Örnek:Sekstant yükselimi 52°54’,6 dır.IE -2’,3 olduğuna göre gözlem yükselimi nedir?
Sex.Alt: 52°54’,6
IE - 2’,3
Obs.Alt 52°52’,3
Örnek:Sekstant yükselimi 38°23’,7 dir.IE +1’,9 olduğuna göre ölçülen yükselim nedir?
Sex.Alt: 38°23’,7
IE + 1’,9
Obs.Alt 38°21’,8
5.13. Ufuk alçalması,kırılma,yarıçap ve paralaks hatalarının düzeltmesi:
a.Ufuk alçalması gözlemcinin göz seviyesinin denizden yüksekliğine bağlıdır.Almanakta göz yüksekliği (Metre veya feet) ile girilerek düzeltme miktarı tesbit edilir. Bu düzeltme her zaman çıkarılır.
Örnek:Sekstant yükselimi 38°23’,7 dir.IE +1’,9 ve göz yüksekliği 17 metre ise gözlem yükselimi nedir?
Sex.Alt: 38°23’,7
IE + 1’,9
Obs.Alt 38°21’,8
Dip - 7’,3 Almanaktan alınır.
App.Alt. 38°14’,5
Dip düzeltmesi şu formül ilede hesaplanabilir.
D=0,97√h (h feet olarak köprüüstü göz yüksekliğidir.)
D=1,757√h (h metre olarak köprüüstü göz yüksekliğidir.)
Yukarıdaki yüksekliğe uygularsak;
D=1,757√17=7,24*
b.Kırılma düzeltmesi anormal hava koşullarının varlığında mutlaka uygulanmalıdır.Almanak sayfa A4 teki düzeltme ufuk alçalması düzeltmesinden sonra uygulanmalıdır. Küçük yükselimlerde kırılma arttığından 25° den küçük yükselimi olan gök cisimlerinin kullanılmaması uygun olur.Çizelgeye üstten sıcaklık (°C ve °F) ve yanlardan basınç (Milibar ve inç) ile girilir. Bulunan harf ve yükselim ile alt çizelgeye girilir ve düzeltme miktarı bulunur.
Örnek:Sex.Alt 9°12’,5 dır.O anki basınç 990 milibar ve sıcaklık ise 40°C tır.Kırılma düzeltmesini uygulayın.
A4 sayfasında sol yandan 990 milibar ve üstten 40°C ile girilir.Bu değerler kesiştirilir.Bölge harfi olarak M bulunur.Alttaki çizelgeye yandan yükselim ve üstten M harfınden girilir.Düzeltme miktarı +0’,7 bulunur;
Yükselim 9°12’,5
Düzeltme + 0’,7
Düzeltilmiş yükselim 9°13’,2
c.Yarıçap düzeltmesi almanakta güneş ve ay için verilmektedir.Bu çizelgelerde alt kenar ve üst kenardan yapılan gözlemler için düzeltmeler verilmektedir. Bu çizelgeye IE ve dip düzeltilmesi yapılmış yükselimle girilir.
Örnek:Güneşin alt kenardan alınan sekstant yükselimi 56°55’,8 dir.IE +2’,5 ve göz yüksekliği 17 metre ise gerçek açısal yükselimi (Rasadi yükselim,Ho) nedir?
Sex.Alt: 56°55’,8
IE + 2’,5
Obs.Alt 56°58’,3
Dip - 7’,3 Almanaktan alınır.
App.Alt. 56°51’,0
Main corr. + 15’,6 Bu düzeltme kırılma,yarıçap ve
Ho 57°06’,6 paralaksı düzeltmesini içerir
d.Paralks düzeltmesi güneş için A2 ve A3 sayfalarında aylara bağlı olarak yarıçap ve kırılma düzeltmeleri ile beraber tek bir düzeltme olarak verilmektedir.Güneş için örnek çözüm bir önceki paragrafta verilmiştir. Venüs ve Mars için paralks düzeltmesi A2 sayfasında verilmiştir.Bu düzeltme aynı çizelgede verilen düzeltmeye ek olarak yapılır.
Örnek:Venüs gezegeninden 27 Ekim 1996 günü alınan sekstant yükselimi 65°42’,8 dir.IE -2’,1 ve göz yüksekliği 20 metre ise gerçek açısal yükselimi (Rasadi yükselim,Ho) nedir?
Sex.Alt: 65°42’,8
IE - 2’,1
Obs.Alt 65°40’,7
Dip - 7’,9 Almanaktan alınır.
App.Alt. 65°32’,8
Main corr. - 0’,4 kırılma,yarıçap
Paralaks + 0’,1 paralaksı
Ho 65°32’,5
5.14.Sekstant yükselimini almanak kullanarak düzeltmek:
Şimdiye kadar sekstant yükselimine uygulanacak düzeltmelerle ilgili olarak açıklamalarda bulunduk.Bunları özetleyecek bir tablo aşağıdadır.

Güneş Ay Venüs-Mars Jüpiter Saturn Yıldızlar
Main Correction. Kırılma
Yarıçap
Paralaks Kırılma
yarıçap Kırılma Kırılma Kırılma
Ek
düzeltme. Paralaks Paralaks

Daha önceki paragraflarda güneş, ve venüs (Mars için aynı) için düzeltmeleri yaptık.Şimdi yıldız için düzeltme yapalım.
Örnek:Altair yıldızının Sekstant açısal yükselimi 47°33’,4 dır. IE (Alet hatası) –2’,7 ve göz yüksekliği 15 metre ise Gerçek açısal yükselimi bulun.
Sex.Alt 47°33’,4
IE - 2’,7
Obs.Alt 47°30’,7
Dip - 6’,8
App.Alt 47°23’,9
Main corr. - 0’,9 A2 sayfasından
Ho 47°23’,0
Ay için yapılacak düzeltmelerde ayın dünyaya yakınlığı ve dünyadan görünen şekli ile ilgili olarak değişiklikler bulunmaktadır.Şekil 5-16
a.Ayın görünen şekli 1 durumunda ise ancak alt kenar ufka teğet yapılabilir. Nedeni şeklin teğet olması için tamam olmamasındandır.2 durumunda ise ancak üst kenar teğet yapılabilir.
b.Ayın dünyaya uzaklığının hızlı bir değişim göstermesi nedeniyle yarıçap düzeltmesinin yapılmasında günlük değişikliklerde dikkate alınır.

Örnek: 26 Ekim 1996 günü UT 20.00 de ayın altkenarından yapılan gözlemde Sex.Alt 28°17’,6 dır.IE +0’,9 ve göz yüksekliği 22 metredir. Ho değerini bulun.
Sex.Alt 28°17’,6
IE + 0’,9
Obs.Alt 28°18’,5
Dip - 8’,3
App.Alt 28°10’,2
Main corr. + 59’,7
29°09’,9
Paralaks + 5’,6
Ho 29°15’,5
Ay için main corr. ve paralaks düzeltmeleri ek sayfa XXXIV ve XXXV dedirçİki çizelge halindedir.Üstte main corr.bulunur. Bunun için IE ve Dip düzeltmesi yapılmış App.Alt.değeri ile çizelgeye girilir. Üstten dereceleri ve yandan dakikaları için girilir. Her sütunda 5° bulunur. Biz 28° nin altında 10’ için 59’,7 buluruz. Bu düzeltmeler daima toplanır.Paralaks için 26 Ekim günü 20.00 UT için Ay sütunundan yatay paralaks (Y.P) (Horizontal Paralax H.P) 58’,1 alınır.Sayfa XXXIV teki alt çizelgeye 58’,! e en yakın değer 58’,2 ile ve üstteki çizelgenin 28° sütunun hizasından girilir. Örneğimizde alt kenar kullanıldığı için A hizasından 5’,6 bulunur. Çözüm yukardaki gibi yapılır.Şayet üst kenar kullanuılacak olursa Son bulunan değerden 30’ çıkarılır.
5.15.Gerçek başucu mesafesi:
Gerçek başucu mesafesi daha önce açıklanmıştı. Şimdi yapılan örneklerin sonunda tekrar örnekleyelim. Son örnekte Ayın gerçek açısal yükselimi Ho=29°15’,5 bulunmuştu. ZX=90°-Ho olduğundan başucu mesafesi; ZX=90°-29°15’,5=60°44’,5 olarak bulunur.

6.ZAMAN VE ZAMAN DENKLEMİ :
Zaman sıradan bir kişi için muntazam işleyen bir makine gibidir. Ancak zamanı kendisine bağladığımız güneşin nisbi olarak dünya çevresindeki dolanımını incelediğimize bazı düzensizlikleri görürüz.Güneş bir gün önceki zamanda doğmaz ve batmaz.Güneşin doğduğu ve battığı zamanki kerterizleri devamlı olarak değişir. Özetle güneşin hareketlerinin muntazam olmadığı görülür. Güneşin nisbi hareketleri çok değişkendir. Oysa dünya için değişken olmayan bir güneşe gereksinim vardır.
6.1.Gerçek güneş günü:
Şekil 6-1 de daha önce anlattığımız bir güneş günü ve bir yıldız gününü açıklanmaktadır. Bir yıldızdan gelen ışınlar noktalı hatlarla gösterilmiştir. Dünya üzerindeki G noktası dünyanın kendi ekseni etrafında da dönüşü ile 1 konumundaki durumundan 2 durumundaki konumuna geldiğinde bir yıldız gününü tamamlayacak, ancak şekilde

görülen kırmızı taralı açı kadar daha döndüğünde bir güneş gününü tamamlayacaktır. Bu açı güneşin etrafındaki yörüngede bir günde taranan açıya eşittir ve 360°/365 tir.
Gerçek güneş günü güneşin gözlemcinin alt meridyeninden iki geçişi arasındaki zaman aralığıdır. Güneşin alt meridyenden geçişi ile başlayan ki saat 00.00 civarında gece yarısıdır, bir güneş gününde güneş üst meridyende iken gün ortası yani öğlen olur.Saat 12.00 civarındadır.
Gerçek güneş günü 24 saat civarındadır. Hep civarındadır dedik çünkü gerçek güneş gününün süresi değişmektedir.
6.2.Yıldız günü:
Bir güneş günü 24 saat civarındadır dedik oysa güneş gününden daha kısa olan yıldız günü yaklaşık olarak 23 saat 56 dakika 04 saniyedir ve sabittir.
6.3.Neden ortalama güneş günü:
Dünyanın yörüngesinin elips olduğunu ve güneşin elipsin odaklarından birinde olduğunu biliyoruz.Gezegenlerle ilgili olarak Kepler bir dizi formül üretmiştir.2. formül şöyledir, ”Gezegenleri güneşe bağlayan doğru eşit zaman aralıklarında eşit açı süpürür.”
Şekil 6-2 de dünyanın A ve B konumları arasında süpürdüğü alan ile C ve D konumları arasında süpürdüğü alanlar eşittir. S1=S2 Oysa güneşten uzaklıkları farklı olduklarından GB < GC olduğundan AB > CD olacağı açıktır. Gerçek güneş gününde dünyanın bir yıldız gününe ilave olarak yörüngedeki bir günde süpürdüğü açı kadar daha ilerlemesi gerektiğni söylemiştik. Dünyanın yörüngede bir günde ilerleme hızı değişken olduğundan gerçek güneş gününün süresininde değişken olacağı açıktır. Oysa biz hesaplarımızda veya günlük hayatımızda tam 24 saat süren bir güne ihtiyac duymaktayız. İşte bu güne ortalama güneş günü (Mean solar day) denmektedir.

6.4.Zaman denklemi ve bileşenleri:
Ortalama güneş gününde güneşin nisbi olarak dünya etrafında gök küre üzerinde dairesel bir şekilde yıllık dolanımını yaptığı kabul edilmektedir. Bu sanal güneş yılda iki defa aries noktalarında gerçek güneş ile buluşur.

Şekil 6-3 de gerçek güneş ile ortalama güneş arasındaki zaman farkı grafiği bir sinüs eğrisi şeklinde gösterilmektedir. Ortalama güneşin hızı sabit olduğundan bir doğru üzerinde gösterilmiştir ve bu doğru üzerinde sabit hızla ilerlemektedir. Gerçek güneşin hızı fazla olduğunda ortalama güneşin önüne geçecek veya tersi olacaktır. Güneşin ortalama güneşle yılda iki defa kesiştiği noktalar 1 ve 3.noktalardır.1 noktasından itibaren gerçek güneşin hızı arttarak ortalama güneşin önüne geçer tepe noktasından sonra hızı azalır ve 3 noktasında tekrar kesişirler. Yani zaman farkları sıfır olur. Bu durum 3 ve 5 arasında tersine tekrarlanır. Güneşin gök kürede yıl boyunca çizdiği iz üzerinde gerçek güneş ve ortalama güneş arasındaki farka, yukarıda bir sinüs eğrisi olarak gösterilmektedir, zaman denklemi (Time equation) denir.
6.5.Zaman denklemi ve almanak:
Güneş için almanağın günlük sayfalarında zaman denklemi sağ sayfanın alt kısmında aşağıdaki gibi verilir. Bu tablolarda 00h yani alt meridyen geçişi ve 12h üst meridyen geçişinde üç gün için gerçek güneşin ortalama güneşten ne kadar ilerde veya geride olduğu görülür. Gerçek güneş zamanını bulabilmek için o gün için güneşin GHA değerine bakmak gerekir.GHA değeri 00h00m anında 180° ve 12h00m anında 000° den büyükse tablodaki

Gün