Skip to main content

TD Türk Denizcileri W.

Beta

Türk Denizcileri'a hoş geldiniz!

Merhaba, Ziyaretçi! Ben Mini; size yardımcı olabilmek için buradayım. İçerik sağlayıcı paylaşım sitemize eriştiğiniz için çok mutluyuz. Giriş yaparak, birbirinden güzel içeriklerimizden kolaylıkla faydalanabilirsiniz. Kayıtlı değilseniz, hemen ücretsiz ve kolay bir şekilde kayıt olabilirsiniz. Sizi de ailemize bekliyoruz.

(Giriş yapmamış kullanıcılar tarafından görüntülenir.)

Bu Alan Sizin İçin Ayrıldı
Türk Denizcileri Forumu içersinden hiç bir üye, kurucu ve yönetici ücret talep edemez. Talep eden veya ücret karşılığında birşey yaptırmak isteyen kişiler forumdan süresiz olarak uzaklaştırılır.
Türk denizcileri forumuna destek olmak için reklamlara günde bir kez tıklamanız yeterlidir. Reklam gelirleri sizlere daha iyi bir hizmet verebilmek için sunucu şirketine aktarılmaktadır.
Bize destek olacak yönetici arkadaşlara ihtiyacımız vardır. İletişim için aytemiz89@gmail.com

Astronomik Seyir

03-07-2013, 12:35 PM
#1
Çevrimiçi
1. GÜNEŞ SİSTEMİ :
İnsanlar herzaman bulundukları yeri bilmek istemişlerdir.Karada bu merakı tatmin edecek o kadar çok emare vardır ki.Ama ya ucsuz bucaksız denizde.Orada denizci sadece gökyüzünün altındadır.Gündüz süresince güneş ve geceleri gezegen, ve yıldızları görecektir.Tabii ki geceleri renklendiren ay’ı hem gece ve hemde gündüzleri görmektedir.Ayrıca insanlar uzayı sadece seyir maksatlarıyla değil ama hayatlarını yönlendiren ve daha ilerlerde neler var merakıyla ilk çağlardan beri gözlemlemişler ve sonuçlarını büyük keyiflerle yazılı hale getirmişlerdir. İşte bu gözlemler sonucunda gök cisimlerinin önceden hesaplanabilir hareketler yaptığı belirlenmiş ve buna dayanarak göksel seyir prensipleri ortaya konmuştur.Göksel seyir için ilk yapmamız gereken ise Evren (Univers) ve güneş sistemini (Solar system)öğrenmektir.
1.1.Güneş sisteminin yapısı ve boyutları:
Evren sınırları bizim için belirsiz, içinde kaç adet gök cisminin olduğu belirsiz devasa bir boşluktur. Sınıflandırabildiğimiz ölçüde içinde galaksiler .yıldızlar ,gezegenler ve uydular bulunmaktadır. Yıldız ,gezegen ve uydular seyir maksatları için kullanılabilir gök cisimleridir.
1.1.1.Yıldız (Star):
Yıldız dediğimiz büyük boyutlu gök cisimleri esasen katı yapılı değillerdir.Yapılarında helyum ve hidrojen atomları bulunmaktadır. Termonükleer tepkimeler ile ısı meydana getirir ve kendi ışıklarını yayarlar. . Bir yıldızın dış sıcaklığı 25.000 –3.500°K arasındadır.( 0°K= -273°C)
Yıldızlar yarı çapı çok büyük olan yörüngelerde bulunurlar.Ancak biz onların doğrusal hareket ettiklerini varsayarız. Bunların içinde en tanınmışları kutup yıldızı(polaris),vega,sirius ve tabidir ki güneş.
Güneş sisteminin dışındaki gök cisimlerinden sadece ışığı parlak olanlar seyir maksatları için kullanılabilir Yıldızlar gözlemlenen parlaklıklarına göre sınıflandırılırlar. “GÖRÜNEN KADİR (CANDELA)” olarak ifade edilen ölçü, yıldızın parlaklığı 2,5 kat artınca 1 birim düşer. Bu sınıflandırmaya göre 1.kadirden bir yıldız 2.kadirden bir yıldızdan 2,5 kat daha parlaktır. Dünyadan görülebilen en parlak yıldız olarak kabul edilen sirius -1,4.kadirdendir. Biz görünen kadri 2 ve üstü olan yıldızları seyir maksatları için kullanıyoruz. 6.kadirden daha sönük olan yıldızlar çıplak gözle görülemezler.
Dünyadan bakıldığında sanki yıldızlar hızlı bir şekilde yer değiştiriyormuş gibi görünürler. Bu etki dünyanın ekseni etrafında dönmesinden meydana gelir. Aslında insan ömrünün sınırlı süresi boyunca yıldızların yer değiştirmeleri anlaşılamayacak kadar azdır. Sistemimize en yakın seyre elverişli yıldızın uzaklığı 4,3 ışık yılıdır. Bu mesafede bir yıldızın 1 dakikalık yer değiştirmesi için gereken süre 20 yıl cıvarındadır. Bu nedenle yıldızların hareketlerini hesabetmek çok kolaylaşmaktadır.Yıldızların konumları uzayda sabit bir noktaya göre (Uzayda sabit bir noktanın tanımını yapmak son derece zor olmalıdır.Çünkü uzayda tesbit edilebilen bütün nesneler hareket halindedirler hatta sistemler bile) çok yavaş değiştiğinden bunların detaylı haritaları yapılmakta ve gök yüzünde tesbitleri kolaylaşmaktadır.
1.1.2.Güneş:
Yıldızlar genellikle iki veya daha fazlası bir arada bulunurlar. Bu yıldızlara takım yıldızlar denilmektedir. Ancak bir istisna olarak güneş tek bir yıldızdır. Dış sıcaklığı 5.000-6.000°K dir.Çapı 1,4 milyon kilometredir. Güneş uzaya o kadar çok ısı yayar ki dünyamız bu enejinin ancak milyarda birinden daha azını aldığı halde yaşanacak bir ortam meydana gelir.
Güneş sistemi samanyolu galaksisi içinde birçok yıldız sistemi ile birliktedir. Samanyolu galaksisinin boyutları yaklaşık olarak uzunluğu 100,000 ışık yılı ve genişliği 10.000 ışık yılıdır. Bu durumda ışık yılı tabirini açıklamalıyız.Işık bir saniyede 300.000 Km. Yol alır. Böylece ışık bir yılda (365 günX24 saatX60 dakikaX60 saniye)X300.000 Km.= 9.460.800.000.000 Km.kateder. Bu galaksi içinde belli bir yörünge çizen güneş bir dolanımını 225 milyon yılda tamamlar. Güneş sisteminde sayısız gök cisimleri vardır. Bunlar gezegenler ,doğal uydular,çok küçük boyutlu gezegenler,kuyruklu yıldızlar,göktaşları,gezegenler arası toz ve gaz parçacıklarıdır.
Güneşin kütlesi, sisteminin içindeki bütün cisimlerin kütlelerinin toplamının %99,9’u kadardır.Diğer cisimler ise %0,1 kadardır.
1.1.3.Gözlemde kullanılan gök cisimleri:
Seyir maksatları için kullanılan gök cisimleri şunlardır:Güneş, Ay, gezegenler Venüs, Mars, Jüpiter, Satürn ve yıldızlar. Bunlardan bazıları Arcturus, Spica, Regalus, Deneb, Altair, Vega, Sirius, Rigel, Antares, Betelgause ve Bellatrix’dir.Seyir maksatları için kullanılan yıldızların almanaktaki sayısı 173 adet olup günlük sayfalarda yer alanların sayısı ise 57 dir.
1.2. Seyre elverişli gezegenler ve diğer gezegenler
Bir yıldıza tabi olarak onun yörüngesinde (Orbit) hareket eden gök cisimlerine gezegen (Planet) denir.Güneş sisteminde (solar system) irili ufaklı binlerce gezegen vardır.Ancak biz bunlardan sadece dokuz adedini önde tutuyoruz.Bu gezegenleri tesbit etmek için dürbün ile bakmak gerekir. Bu durumda gezegenler yakınlıkları nedeniyle dairesel bir şekil gösterirler. Oysa yıldızlar uzaklıkları nedeniyle bir nokta görünüşündedirler. Dünya, sistemimizin üçüncü gezegenidir. Güneşten olan uzaklığı 149,6 milyon kilometredir. Bu uzaklığı 1 birim olarak kabul


GEZEGENİN İSMİ GÜNEŞTEN UZAKLIĞI
Merkür 0,387 gök birim(AU)
Venüs 0,723 gök birim(AU)
Dünya 1 gök birim(AU)
Mars 1,524 gök birim(AU)
Ceres 2,768 gök birim(AU)
Jüpiter 5,203 gök birim(AU)
Saturn 9,539 gök birim(AU)
Uranus 19,182 gök birim(AU)
Neptün 30,058 gök birim(AU)
Plüto 39,785 gök birim(AU)





ettiğimizde ki buna gök birimi gb (Astronomic Unit, AU) denir,diğer gezegenlerin güneşten uzaklıkları tablodaki gibidir. Gezegenlerin yörüngesi çembere yakın elipstir. Güneş elipsin odaklarından birindedir. Yörünge düzlemleri birbirlerine yakındır. Tablodan da görülebileceği gibi merkür,venüs,dünya ve mars güneşe yakın gezegenlerdir ve iç gezegenler adını alır. Bu gezenlerin ortak özellikleri yüksek yoğunluklu yapıları ve küçüklükleridir. Jüpiter, saturn, üranüs ve neptüne dış veya dev gezegenler adı verilir. Bunlar ise düşük yoğunluklu ve büyüktürler. Plüto ise düşük yoğunluklu ve buzlu yapısı ile iki guruptan farklıdır. Binlerce küçük gezegenden en büyükleri olan ceres’in çapı 1000 km.civarındadır.
1.2.1.Uydular:
Bir gezegene tabi olarak onun yörüngesinde hareket eden gök cisimlerine uydu denir. Ay (Moon) uydulara iyi bir örnektir. Dünyadan ortalama uzaklığı 384.000 km.dir. Elips şeklinde olan yörüngede dünyaya en yakın mesafesi 355.000 Km ve en uzak mesafeside 407.000 Km.dir.Ayın dünyaya mesafesinin değişmesi nedeniyle görünen çapının açısal değeride 29,4 ile 33.6 dakika arasında değişir. Ay uzayda sabit bir noktaya veya bir yıldıza nazaran dünya etrafındaki turunu 27,5 günde tamamlar. Ayın bir konumdan iki defa hilal durumda görülme aralığına ayın dünya etrafındaki bir turu denir ve bu turunu 29,5 günde tamamlar. Ay her gün bir önceki güne göre 50 dakika civarında daha geç doğar. Ay bir dolanımın süresinin yarısında güney yarı ve diğer yarısında ise kuzey yarı kürede bulunur.

1.3.Dünyanın yörüngesi:
Öncelikle dünya hakkında bildiğimiz bazı bilgileri sıralıyalım. Dünya güneşin etrafında elipse benzeyen bir yörüngede dönmektedir. Ortalama yörünge hızı 29,8 Km/sn. dir. Tam bir turunu 365,2421 günde tamamlar ki biz buna bir yıl diyoruz.
Dünyanın güneş etrafındaki yörüngesinden geçen düzleme yörünge düzlemi denir. Dünya ekvator düzlemi, yörünge düzlemi ile Şekil 1-1 de görüldüğü gibi 23°27’ lık bir açı yapmaktadır başka bir anlatımla yerin ekseni ise yörünge düzlemine dik olmayıp.66°33’ lık bir açı yapmaktadır

Yörüngenin elips olması nedeniyle dünya güneşe yıl boyunca iki defa en uzak konumda ve iki defa da en yakın konumda olacaktır.En uzak konumda günöte noktası(aphelion) bulunma tarihleri 21 Haziran ve 21 Aralıktır.Güneşten uzaklığı 157 milyon km.dir. En yakın konumda günberi noktası(perihelion) bulunma tarihleri 21 Mart ve 21 Eylüldür.Güneşten uzaklığı 147 milyon km.dir.
Dünya ekseninin evrene göre sabit olmadığı bir salınım yaptığı bilinmektedir.Ancak bu salınım ihmal edilebilecek miktardadır. Dünya herhangi bir yıldıza göre, ekseni etrafındaki tam bir turunu yani bir yıldız gününü (Sideral day) 23 saat 56 dakika 04 saniyede tamamlar. Bir ortalama güneş günü ise 24 saattir. Şekil 1-2 de bu farklılık tam olarak açıklanmaktadır.


Dünya yörüngesinde 1 nolu konumda iken bir yıldızdan gelen ışınlar (Noktalı hatlar) yıldızı sonsuzda kabul ettiğimizde birbirlerine paralel hatlar şeklinde gelmektedir. Bu konumda güneş ve yıldız dünyadaki G noktasına göre aynı hizadadır.Bir güneş günü olarak (Solar day) kabul ettiğimiz gün ortalama 24 saattir. Dünya bir yörünge turunu 360° lik tur 365 günde tamamladığında bir günde yörüngede;
bir açı kadar ilerler.2 konumuna gelen dünyadaki gözlemci yıldıza göre tam bir tur atmıştır. Yani bir yıldız gününü tamamlamıştır.Oysa gözlemci ile güneşin aynı hizaya gelebilmesi için yörüngede bir gün içinde süpürdüğü açı (Kırmızı taralı açı) kadar ilerlemelidir. Bu kadar ilerlemeyi yapacağı süre ise şöyle hesaplanabilir;
Dünya ekseni etrafındaki dönüşü esnasında 1 saat veya 60 dakikada 15° lik bir dönüş gerçekleştirir. Basit bir orantı ile
60 dakikada 15° süpürürse X dakikada 360/365 derece süpürür.

X=3,9452 dakika bulunur. Böylece bir yıldız günü bir güneş günü olan 24 saatten 3,9452 dakika daha kısadır.Bu süre 23h56m04s dir.
1.4. Mevsimlerin oluşumu:
Dünya ekvator düzleminin yörünge düzlemi ile 23°27’ lık bir açı yapması nedeniyle yıl boyunca bir yarı küre güneş ışınlarını daha dik alırken diğer yarı küre daha eğik alır.
Bu oluşum ışınların dik geldiği yarı kürenin daha fazla ısınmasına ve diğerinin soğumasına sebep olur.Böylece mevsimler meydana gelir.21 Mart ile 21 Eylül arasında kuzey yarı küre daha çok ısınır ilkbahar ve yaz mevsimi yaşanır, güney yarı kürede ise sonbahar ve kış mevsimi yaşanır. Şekil 1-3 de Kuzey yarı küre A noktasından itibaren güneş ışınlarını daha dik almaya başlar.Bu nokta 21 Mart’ta dünyanın bulunduğu nokta olup kuzey yarı küre için yaz ve güney yarı küre içinse kış başlangıcıdır. Bu noktanın tam karşısında yani 21 Eylül tarihinde dünya B noktasında bulunacak ve kuzey yarı küre için kış ve güney yarı küre içinse yaz başlayacaktır.


1.5. Gündönümü ve Ilım(ekinoks):
Gün dönümü güneşin gök küresi üzerinde gök kutuplarına en çok yaklaştığı veya gök ekvatorundan ençok uzaklaştığı noktadır. Güneş 21 Haziran tarihinde kuzey gök kutbuna en yakın durumdadır. Bu tarihte kuzey yarı kürede gündüz süresi en uzundur ve gece süresi de en kısadır. Bu tarihten sonra gündüzler kısalmaya ve geceler uzamaya başlar. Güney yarı küre için bu olaylar tam tersidir. 21 Aralık tarihinde ise kuzey yarı kürede gece süresi en fazla ve gündüz süresi en kısadır. Bu tarihten sonra geceler kısalır ve gündüzler uzar.
Ilım ise gündüz ve gece sürelerinin birbirlerine eşit olması durumudur. Bu olay ise güneşin gök ekvatoru üzerinde bulunduğu 21 Mart ve 21 Eylül tarihlerine rastlar. Bu noktalara ılım (Ekinoks) noktası denir. 21 Mart tarihine rastlayan noktaya özel bir önem verilir. Aries denilen bu nokta aynı zamanda yıldızların konumlarını belirlemeye yarayan bir referans noktadır.
1.6. Gece ve gündüz oluşumu:
Dünyanın yörüngesinde ilerlerken kendi ekseni etrafında da döndüğünü söylemiştik. Böylece 23 saat 56 dakika 04 saniye süren bir yıldız gününde şekil 1-4 de görüldüğü gibi güneşe bakan yüzü aydınlık ve

güneşi görmeyen yüzü ise karanlık olacaktır.Bu duruma gündüz ve gece diyoruz. Ancak gündüz ve gece süreleri devamlı değişmektedir.
1.7. Gündüz süresinin değişimi:
Bu değişim eksenin eğik olmasından kaynaklanmaktadır. Eksenin eğikliği nedeniyle her bölgede yıl boyunca gündüz ve gece süreleri devamlı değişmektedir. Kuzey yarı kürede yaz boyunca 72° enleminin üstündeki bölgelerde güneş 3 ay hiç batmaz yani gündüzdür. Bu süre zarfında güney kutup dairesinde ise güneş hiç doğmaz. Böylece gündüz süresi kuzeyden güneye gidildikçe kısalmaktadır. Güney yarı kürede yaz mevsimi yaşandığında ise aynı olayın tersi yaşanır ve 72°N enleminin üstünde iki ay güneş hiç doğmaz.
1.8. Gündönümü ve ekinoks noktalarında enlemler değiştikçe gün ışığı ve karanlık koşulları:
Gündönümü daha önce belirtildiği gibi güneşin gök kutuplarına ençok yaklaştığı iki noktayı tanımlar. Bundan ikibin yıl önce göğe ait bazı tanımlamalar yapılırken kuzey yarı kürede gündönümü tarihinde dünyadan güneşe bakıldığında güneş yengeç takım yıldızlarının içinde görülmüştür.Bu nedenle dünyada 23°27’N enlemine yengeç dönencesi denmiştir. Aynı şekilde kuzeyde kış gündönümünde güneş oğlak takım yıldızları içinde görüldüğünde 23°27’S enlemine de oğlak dönencesi denmiştir. Güneş kuzey gün dönümü noktasında iken daha kuzey enlemlerde güneşin hiç batmadığı görülür. Kutup dairesi denilen bölgenin sınırları kuzeyde 66°30’N ve güneyde 66°30’S enlemlerinde başlar ve kutuplarda biter. .İşte yaz gündönümünde 66°30’N enleminde güneş bir gün boyunca batmaz. Bu noktadan güneye doğru gidildiğinde ise gündüz süreleri gittikçe kısalacaktır. Kuzey kutup noktasında bir yılda 6 ay gündüz ve 6 ay gece vardır. Güney yarı küre için ise anlatılanların tersi yaşanır. Ekinoks noktaları ise daha önce anlatıldığı gibi gündüz ve gece süresinin bütün dünya üzerinde eşit olduğu bir zamandır ve enlem değiştikçe değişmeyecektir.


2.GÖK KÜRESİ VE KÜRESEL KOORDİNAT SİSTEMİ :
Astronomik seyir için birçok kavramın geliştirilmesi gerekir. Bunların başlıcası gök küresi dediğimiz olanıdır. Gök küresi sanal bir kavram olup gök cisimlerinin hareketlerini kavrayabilmek için elimizdeki başlıca unsurdur.
2.1.Gök küresi:
Gök küresi merkezinde dünyamız olduğunu farzettiğimiz bir küredir. Geometrik olarak küre bir noktadan eşit uzaklıktaki noktaların kümesidir. Ancak evren sınırsız bir hacımdır ve küre kavramına da uymamaktadır. Biz gök küresini düşündüğümüzde bütün gök cisimlerini hep gök kürenin yüzeyinde düşüneceğiz. Evrenin bir derinliği olmasına karşın gök küresinde gök cisimleri dünyadan eşit uzaklıkta bulunurlar.
2.2.Güneşin hareketleri ve tutulum dairesi:
Şimdi güneşin hareketlerine bakalım. Güneşte diğer gök cisimleri gibi gök küresinin yüzeyinde dolanmaktadır. Dünyayı merkezde sabit farzettiğimizde yıl boyunca güneşin gök küresi üzerindeki izine tutulum dairesi (Ecliptic) denmektedir. Dünya ekseninin yörünge düzlemine dik olmaması nedeniyle dünyadan bakıldığında güneşin gök küresi üzerindeki izi yıl boyunca yer değiştirerek gök ekvatoru ile 23°27’ lık bir açı yapar.

2.3.Ana kavramlar:Göksel kutup, ekvator, tutulum dairesi:
Gök küresini tamamen dünyanın bir benzeri olarak düşüneceğiz ve dünyadaki bütün koordinat sistemini gök küresine uygulayacağız. Şekil 2-1 de dünya ekseninin gök küresini kestiği noktalar PN kuzey gök kutbu ve PS güney gök kutbudur. Dünyanın ekvator düzlemi ile gök küresinin arakesitine gök ekvatoru diyeceğiz. Şekilde kırmızı ile gösterilen daire güneşin yıl boyunca gök küresi üzerindeki izi olan tutulum dairesidir. Kırmızı ile doldurulan açı 23°27’ tutulum dairesi ile gök ekvatoru arasındaki açıdır.
2.4.Göksel koordinat sistemi
Şekil 2-1 de ana hatları verilen gök küresinde dolanan gök cisimlerinin yerlerini belirleyebilmek için dünyadaki meridyen ve paralellerden oluşan sisteme benzer bir sistem meydana getirmemiz gerekir.
2.4.Küresel koordinat sistemi,yıldız saat açısı,meyil ve kutup mesafesi:
Küresel koordinat sisteminin iki referansı bulunmaktadır. Bunlardan bir tanesi gök ekvatorudur.Şekil 2-2 ye bakınız. Tutulum dairesinin her iki tarafında 8°30’ lık bir kuşağın varlığı tasarlanır ve bu kuşağa zodyak kuşağı denir. Zodyak kuşağı 30° lik 12 bölgeye ayrılır.Her bölgede bir takım yıldız bulunur. 12 adet takım yıldızının isimleri şunlardır;
Aries(Koç), Taurus(Boğa), Gemini(İkizler), Canser(Yengeç), leo(Aslan), Virgo(Başak), Libra(Terazi), Skorpion(Akrep),Sagittarius(Yay), Capricornus(Oğlak), Aquarius(Kova), Pisces(Balık)
Tutulum dairesi ile gök ekvatorunun bahar kesişim noktasına aries denir. Bu nokta yıldızların hareketlerini anlayabilmek için sanal olarak tasarlanmıştır. Binlerce yıl önce bilimsel bir konsey tarafından bu noktaya isim verilirken tam bu noktada bulunan KOÇ takım yıldızına izafenten ARİES denmiştir. Aynı dünyamızda olduğu gibi meridyenlerin karşılığı olan gök kutuplarını birleştiren büyük daire parçalarına bu defa saat dairesi (veya gök meridyeni) demekteyiz. PNδPS yarım dairesinin dünyadaki karşılığı Greenwich başlangıç meridyenidir.
2.4.1.Yıldız saat açısıSadStar Hour Angle-SHA)
Şimdi daha anlaşılır olması için başka bir şekil çizelim. Sizlerde ders çalışırken anlamak için çok fazla şekil çizin. Şekil 2-3 de X bir yıldız, PNXX’PS yıldızın saat dairesi,PNδPS aries başlangıç saat dairesidir. Aries saat dairesi ile yıldızın saat dairesi arasında kalan ve ariesten batıya doğru ölcülen açıya yıldız saat açısı (SHA) denir.Bu açı saat daireleri arasında gök kutbunda ölçülür. Dikkat ediniz bu açı yeryüzünde bir konumun boylamı gibidir. SHA’yı ifade etmenin başka bir yolu da saat dairelerinin gök ekvatoru üzerinde ayırdığı yay parçasıdır.Şekilde kırmızı ile gösterilen alanlar.
2.4.2.Meyil (Declination-dec.) ve kutup mesafesi:
Gök cisimlerinin gök ekvatorundan olan açısal yükselimlerine meyil (Declination) denir ve kısaca dec. olarak gösterilir.Şekil 2-4 de XOX’ (Kırmızı açı) yıldızın meylidir. Dikkat edilmelidir ki meyil sanki yeryüzündeki bir konumun enlemi gibidir.


Yıldızın gözlemcinin gök kutbundan olan açısal mesafesine kutup mesafesi denir. Gözlemci dünyada kuzey yarı kürede ise PNOX (Yeşil açı) yıldızın kutup mesafesidir. Gözlemci güney yarı kürede olsaydı PSOX kutup mesafesi olurdu.Kutup mesafesi için şöyle yazabiliriz;




2.5.Notik almanak yıldız diyagramları :
Astronomik seyir maksatları için kullanılan tek kaynak olan NOTİK ALMANAK sayfa 266 ve 267’de yıldız haritaları verilmiştir. Bu haritalar yıldızların tanınmasına yardım eder. Haritalarda almanaktaki 173 adet yıldızın ve ayrıca takım yıldızların şekillerini tamamlayan diğer yıldızların birbirlerine göre konumları verilmiştir. 266.sayfada üstteki dairesel şekilde kuzey kutbundan bakıldığında görünen yıldızlar yer almaktadır. Dairenin dış kenarında yıldız saat açısı .(SHA) verilmektedir. İç kısımda ise meyil daireleri vardır. Alttaki şekilde ekvatordaki bir gözlemciye göre konumlanan yıldızların saat açıları üst ve altta 000°-180° arasındakiler ve 180°-360° arasında olanlar 267.sayfada verilmiştir. Verilen SHA ile o yıldızın günlük sayfalardan bulunan LHAδ ile LHAYıldız ları ve yaklaşık meyilleri bulunabilir.



3.SAAT AÇISI :
Saat açısı kavramını ikinci konumuzda öğrendik. Gök küre üzerinde aries saat dairesinden itibaren batıya doğru ölçüldüğünü biliyoruz. Her nekadar bu değer için gök küre üzerinde ölçülür diyoruz ama dünya üzerindeki konumlarıda gök küre üzerine uyarlayarak onlarında saat dairelerini tasarlıyabiliyoruz. Bu işlem için önce dünyadaki başlangıç noktası olan Greenwich gök küre üzerine uyarlanıyor,daha sonra diğer konumlar boylamlarına göre işlem görüyor.
3.1.Dünyanın ekseni etrafında dönüşünün saat açısı üzerindeki etkisi:
Saat açısının ölçüldüğü başlangıç noktası aries gök küre üzerinde sabit noktadır. Gök kürede sabittir. Yıldızlar birinci konumuzda anlatıldığı gibi birbirlerine götre konumları sabittir şeklinde kabul ediyoruz. Böylece dünya üzerindeki bir gözlemci ile gök cismi arasındaki saat açısı dünyanın ekseni etrafındaki dönüşü nedeniyle 24 saat boyunca hiç durmadan değişecektir.
3.2.Greenwich Saat Açısı,Yerel Saat Açısı,Boylam:
Dünya üzerindeki konumların gök küre üzerine uyarlanması için ilk yapılması gereken Greenwich başlangıç noktasını gök küreye uyarlamaktır. Greenwich başlangıç meridyen düzleminin gök küre ile arakesiti Greenwich saat dairesidir. Şekil 3-1 de PNGPS Greenwich saat dairesidir.
3.2.1.Greenwich saat açısıSadGHA)
Şimdi yeni ve bizce çok önemli bir tanımlamayı yapalım. Geenwich saat açısı Greenwich saat dairesi ile gözlemi yapılan gök cisminin saat dairesi arasında batıya doğru ölçülen açıdır.Şekilde G’OX’


Saat dairelerinin gök ekvatorunda ayırdığı yay parçasını gören merkez açı veya saat daireleri arasında kutupta meydana gelen açı Greenwich saat açısıdır. Kısaca GHA (Greenwich Hour Angle) olarak göstereceğiz.
3.2.2.Yerel saat açısı ve boylam ile ilişkisiSadLHA)
Dünya üzerindeki bir konumun gök küre üzerine uyarlanması için o konumun meridyen düzleminin gök küresi ile arakesiti başka bir anlatımla o konumun saat dairesi çizilir. Şekil 3-2 da PNAPS saat dairesi gözlemcinin saat dairesidir.PNXPS ise gök cisminin saat dairesidir.Gözlemcinin saat dairesi ile gök cisminin saat dairesi arasında gözlemcinin saat dairesinden batıya doğru ölçülen açıya yerel saat açısı denir. Bu açı kısaca LHA (Local Hour Angle) olarak gösterilir. Dünya üzerinde bulunabileceğimiz sonsuz sayıda konum saptayabiliriz. Bu nedenle almanakta dünya üzerindeki bütün noktalar için tabidir ki LHA değeri verilemez. Almanakta sadece Greenwich saat açısı (GHA) verilir. Gözlemcinin saat dairesi onun boylamı ile ilişkilidir. Boylam ise bilindiği gibi Greenwich ile gözlemcinin meridyenleri arasında kutupta ölçülen açıdır. Bu nedenle gözlemcinin boylamı LHA değerini birebir etkiler.

3.3.Güneş ve Aries’in GHA değerinin değişimi:
Gün kavramı güneş ile özdeştir. Dünyanın kendi ekseni etrafında güneşe göre tam bir tur dönmesine bir gün diyoruz. Bu süre ortalama olarak 24 saattir. Oysa birinci konuda değinildiği gibi yıldız günü ise yaklaşık olarak 23h56m dakikadır. Güneş Greenwich saat dairesinin üzerinde ise saat daireleri arasında ölçülen açı GHA=0° dir. Yani Greenwich ve güneşin saat daireleri arasındaki açı 0° dir.Biz bu duruma o gök cisminin meridyen geçişi diyoruz. Bu cisim güneş ise bu zamana halk arasında öğlen (noon) denir. Güneş gününün ortalaması yıl boyunca 24 saattir dedik öyleyse GHA güneş her öğlen 0° den başlayarak ertesi gün öğleye kadar 360° ulaşacaktır.
Aries noktası bir yıldız gibi hareket eder. Yıldız günü güneş gününe göre 4 dakika kısa olduğu için GHAδ=0° anı yani ariesin Greenwich meridyeninden geçişi her gün 4 dakika erken gerçekleşir.Bunun anlamı ise yıl boyunca GHAδ 360° lik bir değişiklik gösterecek demektir.
3.4.Notik almanakta SHA,GHA ve dec.değerleri ile d ve v düzeltmeleri:
Notik almanak daha sonra geniş bir şekilde incelenip örnekler çözülecektir. Şimdi genel bir fikir verilecektir.
a.Almanakta günlük sayfalarda 57 adet yıldıza ait SHA ve dec. değerleri verilir. Yıldızların bu değerleri fazla değişmediğinden orta sayfada üç gün için verilmektedir. Güneş, ay ve gezegenler için GHA ve dec. değerleri her gün için UT (GMT) karşılığı saatlik olarak verilir.Aries GHA değeri yine her gün için UT karşılığı saatlik olarak verilir.Dakika ve saniye küsuratı için GHA düzeltmesi ayrıca hesaplanır.
b.Dec. için bir saat karşılığı fark d düzeltmesi olarak dec. sütunu altında verilir. d düzeltmesi dakika ve saniye kusuratları için kolay hesaplama yapılmasını sağlar.
c.Dünyanın kendi ekseni etrafındaki dönüşü ortalama 24 saattir. Böylece 1 saatte 15° lik bir dönüş gerçekleşir.Gezegenlerin yörünge hareketi nedeniyle GHA değerlerindeki 1 saatlik değişiklik 15° den farklı olduğu için gerçek GHA değerine ulaşmak için GHA sütununun altında v düzeltmesi verilmektedir. Bu değer ile dakika ve saniye küsuratı için v düzeltmesi bulunur.
3.5.Çeşitli örnekler:
Öğrendiğimiz bu kavramlar için örnekler çözeceğiz. Bu örnekler için çizeceğimiz şekli tanıyalım. Şekil 3-3 te gök küreye kuzey gök kutbundan bakıldığındaki görünüşü verilmektedir. PNG Greenwich saat dairesi W Greenwich saat dairesinin batısını ve E doğusunu işaret etmektedir.

Şekil 3-4 de GPNδ Greenwich saat dairesinden batıya doğru aries saat dairesine kadar ölçülen GHAδ dir. δPNS aries saat dairesinden batıya doğru yıldız saat dairesine kadar ölçülen yıldız saat açısı SHA dır. GHAyıldız yani yıldızın Greenwich saat açısını hesaplamak için her zaman SHA ve GHAδ toplanır
Örnek: 1 Deneb yıldızının saat açısı SHA=175°35’ ve GHAδ=121°49’ dir. GHAyıldız değerini hesaplayın Şekil-11
Kural gereği toplanır; SHA 175°35’
GHA 121°49’
GHAδ 297°24’



Örnek: 2:Altair yıldızının saat açısı SHA=305°35’ ve GHAδ=121°49’ dir.GHAyıldız değerini hesaplayın. Şekil-3-5
Kural gereği toplanır;SHA 305°35’
GHA 121°49’
GHAδ 437°24’ değer 360° den büyük
360°00’
GHAδ 077°24’




Örnek 3: Boylamı 58°45’,2E olan gözlemci için GHAδ=152°54’,8 dır.LHAδ değerini hesaplayın.
Şekil 3-6 te GPNR gözlemcinin boylamıdır.Kırmızı taralı alanla gösterilen boylamın doğu istikametinde olduğuna dikkat edin.GHAδ Greenwich’ten batıya doğru GPNδ açısı olup yeşil taralı alandır. LHA (yerel saat açısı) Gözlemciden ® itibaren batıya doğru aries’e kadar ölçüleceğinden toplama işlemi yapılır;
GHAδ 152°54’,8
Long 058°45’,2
LHAδ 211°40’,0 mavi taralı açı



Örnek 4: Boylamı 088°31’,7W olan gözlemci için GHAδ=243°03’,6 dır. LHAδ değerini hesaplayın.
Şekil 3-7 te GPNR gözlemcinin boylamıdır.Kırmızı taralı alanla gösterilen boylamın batı istikametinde olduğuna dikkat edin.GHAδ Greenwich’ten batıya doğru GPNδ açısı olup yeşil taralı alandır. LHA (yerel saat açısı) Gözlemciden ® itibaren batıya doğru aries’e kadar ölçüleceğinden çıkarma işlemi yapılır;
GHAδ 243°03’,6
Long 088°31’,7
LHAδ 154°31’,9 mavi taralı açı


Boylamı 58°45’,2E olan gözlemci için GHAδ=152°54’,8 ve vega yıldızına ait SHA=080°47’,7 dır.LHA değerini hesaplayın.
Açılarla işlem yapmak için şekil çizmenin ne kadar faydalı olduğunu gördük.Yapılacak olan işlem ilk bakışta görülüyor ve ezbere dayanmıyor.Şimdi biraz daha karışık bir işlem yapalım.
Önce GHAYILDIZ hesaplanmalı;
GHAYıldız için topla SHA 080°47’,7 Yeşil taralı açı
GHAδ152°54’,8 Lacivert taralı açı
Doğu boylam için GHAY233°42’,5 Mavi taralı açı
toplanır; Long 058°45’,2 Kırmızı taralı açı
LHAYıldız292°27’,7
Örnek 6: Boylamı 088°31’,7W olan gözlemci için GHAδ=243°03’,6 ve Hamal yıldızına ait SHA=328°16’,5 dır.LHA değerini hesaplayın.
GHAYıldız için topla SHA 328°16’,5 Lacivert taralı açı
GHAδ 243°03’,6 Yeşil taralı açı
GHAY 571°20’,1 360° den büyük
360°00’,0
Batı boylam için GHAY 211°20’,1 Kırmızı+Kahve taralı çıkarılır; Long 088°31’,7 Kırmızı taralı açı
LHAYıldız 122°48’,4 Kahverengi taralı açı


4.GÜNLÜK HAREKET VE GÖK UFKUNA BAĞLI KÜRESEL KOORDİNETLAR :
Önceki derslerimizde gök küreye bağlı koordinat sistemini inceledik. Gözlemcinin gök küre üzerindeki koordinatlara bağlı yerini inceledik. Bu dersimizde gözlemciye bağlı bir gök küre tasarlayacağız.
4.1.Gök ufku,Başucu ve ayakucu kavramları :
Bir yükselti üzerine cıktığımızda veya açık bir denizde etrafımıza baktığımızda kesintisiz bir daire çizen ufkumuzu görürüz. Ufkumuz, üzerindeki gök küre parçası ile yarım bir küre halindedir. Şimdi başımızı kaldırıp tam dik olarak gök küreye bakalım, bu nokta Başucu noktasıdır. Daha bilimsel anlatımla yerın merkezi ile gözlemcinin bulunduğu konumu birleştiren doğrunun gök küreyi kestiği noktaya Başucu noktası (Zenith) denir. Kısaca Z harfı ile gösterilir. Bu doğru gök kürenin diğer tarafına ayakucuna doğru uzatılırsa küreyi kestiği noktaya Ayakucu (Nadir) denir. Şimdi bir tanım daha veriyoruz,Başucu ve ayakucu eksenine dik ve gök küreyi iki eşit yarı küreye bölen düzleme gözlemcinin ufuk düzlemi denir. Ufuk düzleminin küre ile arakesitine ise Gök ufku denir. İşte gözlemciye göre koordinatlar bu sisteme göre belirlenecektir.

4.2.Başucu büyük dairesi ve doğu-batı büyük dairesi:
Şekil 4-2 de daha önce öğrendiğimiz kavramları yineliyelim.PN kuzey gök kutbu, Z gözlemcinin başucudur. Bu şekilde kırmızı düzlem gözlemcinin (Celestial horizon)gök ufkudur.
Kuzey gök kutbu ve başucu noktasından geçen büyük daireye Başucu büyük dairesi denir.Başucu büyük dairesinin gök ufkunu kestiği noktalardan kuzey gök kutbuna yakın olanına kuzey diğerine güney denir. Bu noktalardan 90° uzaklıkta ve gök ufkunda bulunan noktalara kuzeyden itibaren saat yönünde doğu ve batı denir.
Başucu, doğu ve batı noktalarından geçen büyük daireye doğu-batı büyük dairesi denir. Bu daireler ilerde anlatılacak azimut açısını tanımlamak için gerekecektir.
4.3.Gözlemcinin kutbu:
Gözlemcinin bulunduğu yarı küre hangisi ise gözlemcinin kutbu odur. Bu kutba yükselen kutup (Elevated pole) denir.Diğer kutba ise alçalan kutup (depressed pole) denmektedir.
4.4:Gerçek açısal yükselim,semt açısı ve gerçek başucu mesafesi:
Şekil 4-3 da gözlemci ve gök cismi ile ilgili çok önemli bazı tanımlamaları yapacağız. Bunlardan ilki Gerçek açısal yükselimdir. Gerçek denmesinin sebebi gök ufku tanımında bulunmaktadır. Gök ufku tam olarak dünyanın merkezinden geçer. Oysa gözlemci dünyanın merkezinden dünyanın yarı çapı kadar uzaktadır.
a.Tanımsız gök cisimlerini X harfi ile göstereceğiz. ZXX’ başucu ve gök cisminden geçen büyük dairedir
ve buna yükselim dairesi diyeceğiz. XOX’ açısı (Yeşil taralı açı) gök cisminin gök ufkundan açısal yükselimidir.Biz buna gerçek açısal yükselim (Ho.) diyeceğiz.
b.Başucu büyük dairesi (ZPNN) ve yükselim dairesi arasında kalan ve başucunda veya gök ufuk düzleminde ölçülen açıya NOX’ (Sarı taralı açı) gök cisminin semt açısı (Azimuth-Az) denir. Daha açık bir ifade ile gök cisminin coğrafik konumunun gözlemciye göre kerterizidir. Gözlemci kuzey yarı kürede ise Kuzeyden doğu ve batıya doğru 180° ve gözlemci güney yarı kürede ise güneyden doğu ve batıya doğru 180° ölçülür.
c.Gök cisminin başucu noktasından olan açısal mesafesine gerçek başucu mesafesi denir.Şekilde XOZ açısı. Bu açı aynı zamanda gerçek açısal yükselimin 90° ye tümleridir.


4.5.Semt,semt açısı ve başucu mesafesi ile ilgili örnekler :
Denizde kerterizlerin nasıl ölçüldüğü düzlem seyir konulari arasında anlatılmıştır. Üç değişik ölçüm metodundan günümüzde hakiki kuzeyden itibaren 000° den 360° ölçüm yapılan 360° metodu kullanılmaktadır.
Örnek: Semti N098°E olan vega yıldızının hakiki kerterizi (True Bearing-TB) kaçtır?
Şekil 4-4 de kırmızı taralı açı kuzeyden itibaren doğuya doğru 098° dir.Hakiki kerterizlerde kuzeyden itibaren ölçüldüğü için TB=Az ve böylece TB=098°



Örnek: Semti S048°W olan altair yıldızının hakiki kerterizi (True Bearing-TB) kaçtır?
Şekil 4-5 de yeşil taralı açının başlangıcı güney ve istikameti batıdır.Bu nedenle TB=180°+Az=180+48=228° TB=228° dir.
Örnek: Semti S115°E olan Bellatrix yıldızının hakiki kerterizi (True Bearing-TB) kaçtır?
Şekil 4-6 Başlangıcı güney ve doğu istikametine ölçülen semt açısını hakiki kerterize çevirmek için 180° den çıkarırız. TB=180°-Az=180°-115°=065° TB=065°


Örnek: Semti N115°W olan sirius yıldızının hakiki kerterizi (True Bearing-TB) kaçtır?
Bu defa kuzeyden batı istikametine ölçülen Az açısını TB açısına çevirmek için TB=360°-Az=360°-115°=245° TB=245° bulunur.
Örnek:Açısal yükselimi 35°54’ olan güneşin başucu mesafesi kaçtır?
Başucu mesafesi=90° - yükselim olduğundan;
90°00’
yükselim 35°54’ çıkarılır.
vaşucu mesafesi 54°06’
4.6.Gözlemcinin enlemi ve kutupların yükselimi:
Şekil 4-8 Başucu büyük dairesinin kesidini göstermektedir.Burada QQ’ gök ekvatoru ve aynı zamanda dünya ekvatoru olduğundan QOZ gözlemcinin enlemidir.(Kırmızı taralı açı) NS gök ufkudur (gözlemcinin ufku) .NOPN kuzey gök kutbunun gök ufkundan açısal yükselimidir.(Yeşil taralı açı) QOZ açısının OZ kenerı NOPN açısının NO kenarına diktir. Açıların QO ve OPN kenarlarıda birbirlerine diktir. Kurallara göre kenarları birbirlerine dik açılar eşittir. Ohalde QOZ=NOPN yani;




4.7.Gözlemcinin meridyeni:
Şekil 4-2 de başucu büyük dairesi üzerinde kuzey gök kutbundan başlayarak başucundan geçen ve güney gök kutbunda sonlanan gök meridyenine üst meridyen (Upper celestial meridian) denir. Üst meridyen üzerinde bulunan gök cisimlerinin LHA=0° dir. Bu duruma üst meridyen geçişi denir.
Kuzey gök kutbundan başlayarak ayakucundan geçen ve güney gök kutbunda sonlanan meridyen dairesine alt meridyen (Lower celestial meridian) denir. Bu durumda gök cisimlerinin .LHA=180° dir.Bu duruma alt meridyen geçişi denir.
Gök cisimlerinin üst meridyen geçişlerinde basit hesaplamalarla gözlemcinin enlemi hesaplanabilir.
4.8.Doğuş ve batış olayları,sia(genlik):
a.Dünyanın ekseninin eğikliği nedeniyle güneşin doğuş-batış olaylarında günlük farklılıklar görülür.Doğuş ve batış anında güneşin 090° den farklı kerterizlerde doğması ve ve 270° den farklı kerterizlerde batmasına sia veya genlik (Bearing amplitude) denir.Güneşin doğuş ve batış anı yarıçapı kadar yükseldiği andır.Bu anlarda güneşin kerterizi alınarak hesap yoluyla bulunan kerterize göre değerlendirilir.
b.Güneşin doğuş anının 06,00 ve batış anınında18.00 dan farklı olmasına fazla (Time amplitude) denir. Bu veriler saatlerin ayarında kullanılabilir.

4.9.Gök cisimlerinin günlük hareketi:
Gözlemcinin enlemi yükselen kutbunun açısal yükselimine eşittir. Bunun anlamı gök ufku ile gök ekseni (90° - enlem) kadar açı yapar. Dünyanın ekseni etrafında dönmesi nedeniyle gök cisimleri gök ekvatoruna paralel düzlemler halindeki yörüngelerde dönerler. Şekil 4-9 da mavi ve kahverengi ile taralı alanlar gök cisimlerinin paralel daire düzlemleridir. Kırmızı ile gösterilen düzlem gözlemcinin gök ufkudur. Şekilde görünen beş yıldızın paralel daireleri bazen gök ufkunun altında (kahverengi taralı) bazende ufkun üzerinde (Mavi taralı) olduğu görülüyor. Bu paralel dairelerin gök ufku ile enlem kadar açı yaptıkları görülüyor. Bu duruma eğik küre denmektedir.Böylece gök cisimleri ufuk cizgisi ile 90° den daha küçük bir açı yaparak doğar ve batarlar. Bu açı gözlemcinin enlemine eşittir.
Gözlemci ekvatorda olduğunda gök ufku gök eksenine paralel olur.Bu durumda gök cisimlerinin gök küre üzerinde çizdikleri günlük dairelerde gök ufkuna dik olur ve gök cisimleri ufka dik açı ile doğar ve batarlar. Bu duruma dikey küre diyoruz.Şekil 4-10



Bu defa gözlemciyi kutba koyduğumuzda gök ufku gök cisimlerinin gök küre üzerinede çizdikleri paralel dairelere paraleldir. Bu nedenle görünen gök cisimleri küre üzerinde ufuk çizgisine paralel daireler çizer. Bu küreye paralel küre denir.Şekil 4-11

4.10.Batmayan yıldız:
Kuzey yarı küredeki bir gözlemci ve bir yıldızın enlem ve meylinin toplamlarının 90° den büyük olması durumunda bu yıldız hiç batmayacaktır.Başka bir anlatımla şekil 4-9 da kuzey gök kutbuna yakın yıldızın kutup mesafesi gözlemcinin enleminden küçük olduğu için bu yıldız hiç batmaz Formülüze edersek;
Lat+dec.>90° veya Lat>90°-dec
Bir yıldızın alçak gök kutbundan mesafesinin enlemden küçük olması durumunda bu yıldız hiç doğmayacaktır. Güney gök kutbuna yakın kahverengi dairedeki yıldız hiç doğmaz.
4.11.Yıldızın doğup-batma şartları:
Yukarıda açıklanan prensiplere göre bir yıldızın doğup batabilmesi için aşağıdaki iki şartı karşılasması gerekir;
Enlem ve meyil aynı işaretli ise;Lat+dec<90°
Alçalan gök kutbundan mesafenin enlemden büyük olması gerekir.
4.12.PZX(Küresel üçgen) tanımları:
Bir ucunda yükselen kutup ve diğer uclarda başucu noktası ve gök cisminin olduğu küre yüzeyinde tasarlanan üçgene küresel üçgen diyeceğiz. Bu üçgenin ismi PZX üçgenidir.
Şekil-28 kırmızı olarak gösterilen üçgendir.Bu üçgende bütün kenarlar büyük dairedir.Düzlem seyir bahsinde incelenen dünya yüzeyinde tasarlanan küresel üçgenin benzeridir ve çözümü aynı yolla yapılacaktır.Şimdi bu üçgenin elemanlarını inceleyelim;

a.PZ kenarı gözlemcinin enleminin 90° ye tümleridir. PZ=90°-Enlem. Biz bu kenarı Colat kısaltması ile göstereceğiz.
b.PX kenarı gök cisminin yükselen kutuptan mesafesidir.Bu değerde PX=90°-dec. dır. Biz bu kenarı Codec. kısaltması ile göstereceğiz.
c.ZX kenarı gök cisminin başucu mesafesidir.Bu değerde daha önce değinildiği gibi ZX=90°-Alt
d.Yükselen kutupta meydana gelen açı gözlemcinin saat dairesi ile gök cisminin saat dairesi arasında ölçülan açı meridyen açısı olup t kısaltması ile ögrendik.
e.PZ ile ZX arasında ölçülen açı yine daha önce öğrendiğimiz gök cisminin semti (Azimuth) açısıdır.
İlerki derslerimizde gök küredeki bu küresel üçgenin benzerini dünya yüzeyinde tasarlayarak problemi çözeceğiz.




5.SEKSTANT VE AÇISAL YÜKSEKLİK DÜZELTMELERİ :
5.1.Sekstant
Sekstant,gök cisimlerinin ufuk düzleminden olan açısal yükselimini ölçmeye yarayan bir seyir yardımcısıdır. Ancak genel anlamda açı ölçmeye yarar ve düşey veya yatay düzlemde iki madde arasındaki açısal mesafeyi ölçer.

5.1.1.Sekstantın parçaları :
Sekstant adı ölçme yayının bir daire çevresinin 1/6 sı yani 60° olmasından kaynaklanır. Latincede altıda bir anlamına gelen kelime sextus olup alete sextant denmiştir. !800 lü yıllardan beri bu tip sekstantlar kullanılmaktadır.Şekil 5-1 de kısımları ile beraber bir sekstantın resmi bulunmaktadır.
1.Bütün parçalar bir çerçeve üzerine tesbit edilmiştir. Çerçeve bir dairenin 60° lik parçasıdır.
2.120° taksimatlı ölçme yayı (Limp) çevre üzerine konmuştur.
3.Uzade kolu (İndex arm) dairenin merkezine dönebilir biçimde tesbit edilmiştir.
4.Uzade kolu üzerine iki parça konulmuştur.Bunlardan biri verniyer (Tangent screw) olup açıların değerlerini okumaya yarar.
5.Diğeri Büyük aynadır. (İndex mirror) Gök cisimlerinden gelen görüntünün ufuk aynası üzerine düşürülmesine yarar.
6. Küçük (Horizon mirror) aynanın yarısı ayna ve diğer yarısı sırlanmamış camdır, büyük aynadan gelen görüntünün ve cam kısmından gelen ufuk görüntüsünün teleskoba yansıtılmasını sağlar.Çerçeve üzerinde hareketsizdir.
7.Teleskop(Teleskop)yansıyan görüntülerin düzgün bir şekilde odaklanmasını sağlar.Hareketsizdir.
8.Renkli camlar (Shade glasses) güneşten gelen ışığın maskelenmesine yarar.
5.1.2.Sekstantın çalışma prensibi:
Bir sekstantın çalışma prensibi Şekil 5-2 kullanılarak açıklanacaktır. X ile gösterilen gök cisminden gelen görüntü kırmızı ile gösterilen yolu izleyerek önce büyük aynadan yansır ve küçük aynaya gelir.Daha sonra bu görüntü ve ufuk çizgisi teleskoba gelir.Şekilde AEC açısı ayna düzlemleri arasındaki açıdır.Bu açının iki kenarı ABC açısının iki kenarına dik olduğundan AEC=ABC diyebiliriz. Üçgenlerde bir dış açı komşu olmayan iki iç açıya eşittir.
ABC üçgeninde α=ABC+β ABC=α-β
ACD üçgeninde 2 α=ADC+2β ADC=2α-2β
ADC=2(α-β)=2 ABC


Gelen ve teleskoba yansıyan ışınlar arasındaki açı ayna düzlemleri arasındaki açının iki katına eşittir.
Bu nedenle 60° lik bir yay parçası üzerinde 120° lik bir ölçüm yapılabiliyor.
5.2.Sekstant açısal yüksekliği:
Gök ufkunun tanımını hatırlayalım. Başucu ve ayakucu eksenine dik ve gök küreyi iki eşit yarı küreye bölen düzleme gözlemcinin ufuk düzlemi denir. Ufuk düzleminin küre ile arakesitine ise Gök ufku denir. İşte almanakta verilen bütün değerler bu gök ufkuna göre verilir. Gök ufku yerin merkezinden geçer. Oysa gözlemci yer küre üzerinde bu merkezden yerin yarı çapı kadar ve köprüüstünün denizden yüksekliği kadar uzaktadır. Gözlemcinin dünya üzerinde bulunduğu gerçek konuma göre ufkuna, gözlemcinin ufku denir. Bu ufka göre sekstant ile yapılan ölçümde bulunan değere sekstant açısal yükselimi (Sextant altitude) diyoruz ve Sex.Alt. kısaltması ile gösteriyoruz.Ancak bu değerin içinde alet hatası bulunmaktadır.
5.3.Sekstant değerinin okunuşu:
Kilitleme mandalı açı ölçüldüğünde hareketli olan uzade kolunu kilitler. Açının derecesi derece göstergesinin karşısındaki ölçme yayı değerinden okunur.Şekil 5-3 de bu değer 29° ile 30° arasındadır.
Tam olarak kaç derece olduğu verniyerin taksimatında görülür. Burada iki gösterge vardır.Soldaki 60 dakijalık gösterge ve sağdaki 10’a kadar dakikanın ondalığı.Sağdaki göstergenin sıfır değeri hizasında soldaki göstergeden 42 olarak ölçülen bu değere göre dakika değeri 43’ olmalıdır. Buraya kadar okunan değer 29°42’ dır. Dakikanın küsuratı 0 ile 10 arasındaki taksimattan okunacaktır.Bunun için bu taksimattaki çizgilerden hangisinin dakika taksimatındaki çizgilerle aynı hizada olduğu dikkatlice incelenir. Beşinci çizginin aynı hizada olduğu kabul edilirse;
Sex.Alt=29°42’,5 olur.
5.4.Sekstantın düzeltilebilir hatalar:
Uzade kolu üzerindeki büyük ayna ile çerçeve üzerindeki küçük ayna çerçeve düzlemine dik olmalıdır. Aynı zamanda bu iki ayna birbirlerinne paralel olmalıdır. Bu şartlar herhangi bir nedenle bozulduğunda yanlış ölçüm yapılır. Bu bakımdan aynaların diklikve paralellikleri kontrol edilmelidir.
5.4.1.Diklik hatası (Error of perpendicularity):
Kontrol için uzade kolu ortalama bir değere 60° civarına getirilir.Sekstant göz hizasında yatay bir şekilde tutularak büyük aynaya bakılır. Bu sırada doğrudan bu aynaya yansıyan ölçme yayı görüntüsü ile gerçek görüntünün aynı hizada olması ve birbirinin görüntüsünü tamamlaması gerekir. Aynı hizada değilse aynanın arkasındaki vida ile ayarlanır.

5.4.2. Yan hatası (Side error) :
Bu hatanın tesbiti için sekstant 0° ye ayarlanır. Bu durumda teleskop ile güneşe bakılır. Teleskoptan bakıldığında şekil 5-5 deki görüntüde ufuk aynası dik konumda olmadığından



uzade aynasından gelen görüntü ile gerçek görüntü aynı hizada değildir. Ufuk aynası yanındaki iki kontra vida ile ayarlanmalıdır. Vidalardan biri gevşetilir daha sonra diğeri sıkılır. Kontra vidalar fazla sıkılırsa onarılmaz arızalar meydana gelebilir. Şekil 5-6 da ayarlanmış ufuk aynasındaki görüntü aynı hizadadır. Sadece uzade hatası vardır.

5.5. Uzade hatasının güneş gözlemi ile tesbiti:
Uzade hatasını bulmak için ölçme yayındaki 0° nin sol ve sağındaki 5° lik kısım kullanılır. Sağ taraftaki 5° lik kısma artı yay denmektedir. Hata burada okunursa bu hata ( + ) ve sol tarafta okunursa hata ( - ) olarak bulunmuş olur. Şekil 5-7a da gösterilen artı yay kısmındaki değer okuması normal yaydaki gibi değildir. Artı yaydaki değer 0° den geriye doğru okunmalıdır. Verniyer 0° den geriye doğru ne kadar çevrilmişse artı yay değeri odur.Şekil 5-7b
Bütün hataları giderilmiş bir sekstanta mutlaka azda olsa bir hata payı bulunur. Bu hata fabrika çıkışındada olabilir. Uzade kolu çerçeveye tam çerçeve merkezinde tesbit edilmelidir. Bu mümkün olmadığında en hassas sekstantlarda bile düzeltilemeyen bu tip hatalar kalmaktadır. Sekstant kalitesini de belirleyen bu hatalar fabrika çıkışında sekstant kayıtlarına uzade hatası (İndex error) olarak yazılır.
Güneşin görünen çapı dünyadan uzaklığına göre değişmektedir.Gözlem yapılan gün için güneşin yarı çapı almanaktan bulunur. Bu değer açısal bir değerdir ve yapacağımız işlemin doğruluğu bu değer ile kontrol edilecektir.

Sekstantta verniyer 0° ye ayarlanır. Renkli camlar ile karartarak güneşe bakarız. Verniyer ile yavaşça çevirerek güneşin gerçek görüntüsü üstte olacak şekilde yansıyan güneşe teğet yapılır ve değer okunur. Daha sonra yansıyan güneş üstte olacak şekilde teğet yapılır.Bu iki değer birbirinden çıkarılır ve ikiye bölünür. Bulunan değere büyük olanın işareti verilir.

Örnek:26 Ekim 1996 günü yapılan ölçümde artı yayda 30,6 dakika ve ölçme yayında değer 33,8 dakika bulunmuştur. Uzade hatasını (IE) bulunuz.
Güneşi yansıyan güneşin bir defa üstünde ve bir defada altında teğet yaparak çapınının iki katını ölçmüş oluruz. Kırmızı ile gösterilen açı güneşin çapının iki katıdır.

Önce yaptığımız işlemin doğruluğunu kontrol etmek için bulunan iki değer toplanır.
30,6+33,8=64,4 dakika bulunur.
26 Ekim 1996 günü güneşin sütununun en altında 3 gün için güneşin yarı çapı 16,1 dakika olarak verilmiştir. Yarı çapı 4 ile çarptığımızda iki çap uzunluğu bulunur.
16,1*4=64,4 dakika.Ölçüm ile bulunan değere eşittir. Eşit olmasa idi sekstantın ayarlanabilir hatalarının yeniden tesbitinin ve düzeltmesinin yapılması gerekli olurdu.
Ölçme yayındaki değer 33,8
Artı yaydaki değer 30,6
3,2 / 2 = 1,6 dakika
Ölçme yayındaki değer büyük olduğundan;


5.6. Uzade hatasının ufuk gözlemi ile tesbiti:
Diklik hataları giderilmiş sektant verniyerden sıfır dereceye getirilir.Ufka bakılır. Ufuk görüntüsü tek bir hat şeklinde olmalıdır. Mutlaka iki ufuk görüntüsü olacaktır. Ufuk görüntüleri çakışana kadar verniyer düğmesini çevirin. Ayarlandığında verniyer üzerindeki değeri okuyun: Artı yay üzerinde ise değerin başına + işareti konur. Hata ölçme yayının üzerinde ise – işareti konur.
5.7.Sekstant ile yatay ve düşey açı ölçmek:
Sekstant ile en basit usulde açı şöyle ölçülür;
a.Sekstant 0° ye getirilir.
b.Gök cismine teleskop ile bakılır.Güneşe bakılacaksa mutlaka renkli camlar kullanılmalıdır.
c.Başlangıçta verniyer ile yavaşça çevrilerek yansıyan ile gerçek görüntü birbirinden ayrılır.
d.Daha sonra uzade kolu, kilitleme mandalından kurtarılarak yansıyan görüntüyü kaybetmeden yavaşça hareket ettirilerek yansıyan görüntü ufuk çizgisine teğet yapılır.
e.Yansıyan görüntünün küçük aynada ufuk çizgisine teğet olduğunu tam tesbit edebilmek için sekstant salınır. Bu işlem için sağ elle tutulan sekstantın üst kısmı merkezde sabit tutularak alt kısmı bir daire çevresinde 30° cıvarında sağa sola çevrilir.

f Tam teğet anında zaman tutularak gözleme son verilir.
g.Değer okunarak hesaplama işlemine başlanır.
h.Yatay açı için aynı işlemler sekstant yatay tutularak yapılır. Ancak bir cismin görüntüsü ufuk yerine öteki cismin hizasına getirilir.
5.8.Açısal yükseklik düzeltmeleri:
Sekstant ile alınan yükselim içinde alet hatası vardır ve gözlemcinin o an içinde bulunduğu ufuk düzlemine göre alınır. Oysa hesaplamalarda göz önüne alınan gök ufkudur. Bu nedenle sekstant yükseliminin birçok düzeltme ile gerçek açısal yükselimine çevrilmesi gerekir.
5.9.Görünen ufuk,gözlem ufku ve gök ufku nedir?
Sekstant yükseliminin düzeltmelerini anlayabilmek için çeşitli ufuk düzlemlerini tanımalıyız. Şekil 5-11 de gözlemci köprüüstünde denizden yüksekte bulunduğundan kendisini ufka birleştiren yeşil çizgi ile gösterilen bir düzlemdedir. Bu düzleme görünen ufuk düzlemi (Visible horizon) denir.


Geminin bulunduğu konumdaki yeryüzüne teğet düzleme ise gözlem ufku (Sensible horizon) denir. Bu düzlem ise şekilde kırmızı bir çizgi ile gösterilmektedir.
Daha önce öğrendiğimiz gök ufku (Rational horizon) ise gözlemciyi yerin merkezine birleştiren doğruya dik ve yer merkezinden geçen düzlemdir. Siyah çizgi bu düzlemi gösteriyor.
5.10. Gözlenen yükselim ve gerçek açısal yükselim:
Gözlenen yükselim (Obs.Alt) sekstant ile yapılan ölçümden (Sex.Alt) alet hatasını arındırdığımızda bulunan yükselimdir. Gerçek açısal yükselim (Ho) ise gök ufkuna göre ölçülen yükselimdir. Çözümlerde bu terimleri verdiğim kısaltmalarla göstereceğiz.
5.11.Ufuk alçalması,kırılma,yarıçap paralaks ve neden oldukları hatalar:
a.Sekstant açısının düzeltmeleri gözlemciden yani görünen ufuk düzleminden itibaren başlar. R konumundaki gözlemci hatadan arındırılmış sekstant ile yeşil açı kadar ölçüm yapar (Obs.Alt). Oysa Gözlem ufkundan bakıldığında yükselim (App.Alt) ancak kırmızı ile gösterilen açı kadardır.Şekil 5-12
Bu iki açı arasındaki fark ufuk düzlemleri arasındaki açı kadardır.Mavi ile gösterilen bu farka ufuk alçalması (Dip) denir. Düzeltme işleminde IE düzeltmesinden sonra yapılır. Dip açısı daima çıkarılır.
b.İkinci olarak göz önüne alınması gereken düzeltme paralakstır. Paralaks kelime olarak gök cisminden dünyanın yarıçapını gören açı anlamında kullanılmaktadır. Şekil 5-13 ta RO dünyanın yarıçapı ve bunu gören açı RGO açısıdır.Bu açıya paralaks (Paralax) açısı denmektedir.
Gözlem ufkuna göre yükselim GRA açısıdır.
Gök ufkuna göre yükselim GOB açısıdır.
ARG üçgeninde A köşesindeki dış açı GOB ye eşittir. Yöndeş açılar. Ve bu üçgende GOB=ARG+RGO Terimlerle yazarsak Gök ufkuna göre yükselim= Obs.Alt+Paralaks Gözlemci yükselimi her zaman paralaks kadar az ölçer.

Paralaks değeri gök cisminin dünyaya uzaklığına bağlıdır. Uzaklık arttıkça küçülür. Bu bakımdan dünyamıza yakın olan Güneş, Ay, Mars ve Venüs için hesaplanır. Diğer gök cisimlerinin uzaklığı nedeniyle paralaks dikkate alınmaz. Ayrıca gök cisminin yükselimide paralaks değerini etkiler. Yükselim arttıkça paralaks açısı küçülür.
c.Işınlar yoğunluğu farklı ortamlardan geçerken kırılır.Buna kırılma (Refraction) denir. Uzaydan dünyamıza gelen ışınlar az yoğun ortamdan çok yoğun ortama girerken normal’e yaklaşarak kırılırlar. Bu nedenle ölçülen yükselim gerçek yükselimden genellikle büyüktür. Bu durum şekil 5-14 de açıklanmaktadır. 1 durumundaki güneş kırılma nedeniyle 2 durumunda görülür. Bu değerde yükselimin büyümesi ile beraber küçülür.
Kırılma açısı ortamın yoğunluğuna bağlı olduğundan hava basıncı ve sıcaklıklardan etkilenmektedir.Anormal hava koşullarında basınç ve sıcaklıklar dikkate alınmalıdır. Buna ait cetveller almanakta bulunmaktadır.Bu çizelgelerde düzeltmenin bazen toplanması ve bazende çıkarılması gerektiğine dikkat edin.


d.Dünyadan bakıldığında bir hacım gösteren güneş ve aydan ancak çevreleri ufka teğet getirilerek yükselim alınır. Oysa almanakta verilen değerler ve yapılan hesaplamalar gök cisimlerinin merkezine göredir. Bu nedenle Güneş ve Ay için görünen yarıçapları için düzeltme uygulanır.Düzeltme teğet olan yerin alt veya üst kenar olmasına göre değişir. Şekil 5-15 de güneşin yükselimi alt kenardan alındığımda yarıçapını gören açı (Siyah taralı) kadar eksik ölçme yapılmıştır.

5.12.Uzade hatası:
Uzade hatası Paragraf 5.5 te anlatılmıştı. Bu hata sekstantın kayıt defteri veya kutusunun kapak içinde yazılıdır. Bu hatanın kullanılması örnekteki gibidir.
Örnek:Sekstant yükselimi 52°54’,6 dır.IE -2’,3 olduğuna göre gözlem yükselimi nedir?
Sex.Alt: 52°54’,6
IE - 2’,3
Obs.Alt 52°52’,3
Örnek:Sekstant yükselimi 38°23’,7 dir.IE +1’,9 olduğuna göre ölçülen yükselim nedir?
Sex.Alt: 38°23’,7
IE + 1’,9
Obs.Alt 38°21’,8
5.13. Ufuk alçalması,kırılma,yarıçap ve paralaks hatalarının düzeltmesi:
a.Ufuk alçalması gözlemcinin göz seviyesinin denizden yüksekliğine bağlıdır.Almanakta göz yüksekliği (Metre veya feet) ile girilerek düzeltme miktarı tesbit edilir. Bu düzeltme her zaman çıkarılır.
Örnek:Sekstant yükselimi 38°23’,7 dir.IE +1’,9 ve göz yüksekliği 17 metre ise gözlem yükselimi nedir?
Sex.Alt: 38°23’,7
IE + 1’,9
Obs.Alt 38°21’,8
Dip - 7’,3 Almanaktan alınır.
App.Alt. 38°14’,5
Dip düzeltmesi şu formül ilede hesaplanabilir.
D=0,97√h (h feet olarak köprüüstü göz yüksekliğidir.)
D=1,757√h (h metre olarak köprüüstü göz yüksekliğidir.)
Yukarıdaki yüksekliğe uygularsak;
D=1,757√17=7,24*
b.Kırılma düzeltmesi anormal hava koşullarının varlığında mutlaka uygulanmalıdır.Almanak sayfa A4 teki düzeltme ufuk alçalması düzeltmesinden sonra uygulanmalıdır. Küçük yükselimlerde kırılma arttığından 25° den küçük yükselimi olan gök cisimlerinin kullanılmaması uygun olur.Çizelgeye üstten sıcaklık (°C ve °F) ve yanlardan basınç (Milibar ve inç) ile girilir. Bulunan harf ve yükselim ile alt çizelgeye girilir ve düzeltme miktarı bulunur.
Örnek:Sex.Alt 9°12’,5 dır.O anki basınç 990 milibar ve sıcaklık ise 40°C tır.Kırılma düzeltmesini uygulayın.
A4 sayfasında sol yandan 990 milibar ve üstten 40°C ile girilir.Bu değerler kesiştirilir.Bölge harfi olarak M bulunur.Alttaki çizelgeye yandan yükselim ve üstten M harfınden girilir.Düzeltme miktarı +0’,7 bulunur;
Yükselim 9°12’,5
Düzeltme + 0’,7
Düzeltilmiş yükselim 9°13’,2
c.Yarıçap düzeltmesi almanakta güneş ve ay için verilmektedir.Bu çizelgelerde alt kenar ve üst kenardan yapılan gözlemler için düzeltmeler verilmektedir. Bu çizelgeye IE ve dip düzeltilmesi yapılmış yükselimle girilir.
Örnek:Güneşin alt kenardan alınan sekstant yükselimi 56°55’,8 dir.IE +2’,5 ve göz yüksekliği 17 metre ise gerçek açısal yükselimi (Rasadi yükselim,Ho) nedir?
Sex.Alt: 56°55’,8
IE + 2’,5
Obs.Alt 56°58’,3
Dip - 7’,3 Almanaktan alınır.
App.Alt. 56°51’,0
Main corr. + 15’,6 Bu düzeltme kırılma,yarıçap ve
Ho 57°06’,6 paralaksı düzeltmesini içerir
d.Paralks düzeltmesi güneş için A2 ve A3 sayfalarında aylara bağlı olarak yarıçap ve kırılma düzeltmeleri ile beraber tek bir düzeltme olarak verilmektedir.Güneş için örnek çözüm bir önceki paragrafta verilmiştir. Venüs ve Mars için paralks düzeltmesi A2 sayfasında verilmiştir.Bu düzeltme aynı çizelgede verilen düzeltmeye ek olarak yapılır.
Örnek:Venüs gezegeninden 27 Ekim 1996 günü alınan sekstant yükselimi 65°42’,8 dir.IE -2’,1 ve göz yüksekliği 20 metre ise gerçek açısal yükselimi (Rasadi yükselim,Ho) nedir?
Sex.Alt: 65°42’,8
IE - 2’,1
Obs.Alt 65°40’,7
Dip - 7’,9 Almanaktan alınır.
App.Alt. 65°32’,8
Main corr. - 0’,4 kırılma,yarıçap
Paralaks + 0’,1 paralaksı
Ho 65°32’,5
5.14.Sekstant yükselimini almanak kullanarak düzeltmek:
Şimdiye kadar sekstant yükselimine uygulanacak düzeltmelerle ilgili olarak açıklamalarda bulunduk.Bunları özetleyecek bir tablo aşağıdadır.

Güneş Ay Venüs-Mars Jüpiter Saturn Yıldızlar
Main Correction. Kırılma
Yarıçap
Paralaks Kırılma
yarıçap Kırılma Kırılma Kırılma
Ek
düzeltme. Paralaks Paralaks

Daha önceki paragraflarda güneş, ve venüs (Mars için aynı) için düzeltmeleri yaptık.Şimdi yıldız için düzeltme yapalım.
Örnek:Altair yıldızının Sekstant açısal yükselimi 47°33’,4 dır. IE (Alet hatası) –2’,7 ve göz yüksekliği 15 metre ise Gerçek açısal yükselimi bulun.
Sex.Alt 47°33’,4
IE - 2’,7
Obs.Alt 47°30’,7
Dip - 6’,8
App.Alt 47°23’,9
Main corr. - 0’,9 A2 sayfasından
Ho 47°23’,0
Ay için yapılacak düzeltmelerde ayın dünyaya yakınlığı ve dünyadan görünen şekli ile ilgili olarak değişiklikler bulunmaktadır.Şekil 5-16
a.Ayın görünen şekli 1 durumunda ise ancak alt kenar ufka teğet yapılabilir. Nedeni şeklin teğet olması için tamam olmamasındandır.2 durumunda ise ancak üst kenar teğet yapılabilir.
b.Ayın dünyaya uzaklığının hızlı bir değişim göstermesi nedeniyle yarıçap düzeltmesinin yapılmasında günlük değişikliklerde dikkate alınır.

Örnek: 26 Ekim 1996 günü UT 20.00 de ayın altkenarından yapılan gözlemde Sex.Alt 28°17’,6 dır.IE +0’,9 ve göz yüksekliği 22 metredir. Ho değerini bulun.
Sex.Alt 28°17’,6
IE + 0’,9
Obs.Alt 28°18’,5
Dip - 8’,3
App.Alt 28°10’,2
Main corr. + 59’,7
29°09’,9
Paralaks + 5’,6
Ho 29°15’,5
Ay için main corr. ve paralaks düzeltmeleri ek sayfa XXXIV ve XXXV dedirçİki çizelge halindedir.Üstte main corr.bulunur. Bunun için IE ve Dip düzeltmesi yapılmış App.Alt.değeri ile çizelgeye girilir. Üstten dereceleri ve yandan dakikaları için girilir. Her sütunda 5° bulunur. Biz 28° nin altında 10’ için 59’,7 buluruz. Bu düzeltmeler daima toplanır.Paralaks için 26 Ekim günü 20.00 UT için Ay sütunundan yatay paralaks (Y.P) (Horizontal Paralax H.P) 58’,1 alınır.Sayfa XXXIV teki alt çizelgeye 58’,! e en yakın değer 58’,2 ile ve üstteki çizelgenin 28° sütunun hizasından girilir. Örneğimizde alt kenar kullanıldığı için A hizasından 5’,6 bulunur. Çözüm yukardaki gibi yapılır.Şayet üst kenar kullanuılacak olursa Son bulunan değerden 30’ çıkarılır.
5.15.Gerçek başucu mesafesi:
Gerçek başucu mesafesi daha önce açıklanmıştı. Şimdi yapılan örneklerin sonunda tekrar örnekleyelim. Son örnekte Ayın gerçek açısal yükselimi Ho=29°15’,5 bulunmuştu. ZX=90°-Ho olduğundan başucu mesafesi; ZX=90°-29°15’,5=60°44’,5 olarak bulunur.





6.ZAMAN VE ZAMAN DENKLEMİ :
Zaman sıradan bir kişi için muntazam işleyen bir makine gibidir. Ancak zamanı kendisine bağladığımız güneşin nisbi olarak dünya çevresindeki dolanımını incelediğimize bazı düzensizlikleri görürüz.Güneş bir gün önceki zamanda doğmaz ve batmaz.Güneşin doğduğu ve battığı zamanki kerterizleri devamlı olarak değişir. Özetle güneşin hareketlerinin muntazam olmadığı görülür. Güneşin nisbi hareketleri çok değişkendir. Oysa dünya için değişken olmayan bir güneşe gereksinim vardır.
6.1.Gerçek güneş günü:
Şekil 6-1 de daha önce anlattığımız bir güneş günü ve bir yıldız gününü açıklanmaktadır. Bir yıldızdan gelen ışınlar noktalı hatlarla gösterilmiştir. Dünya üzerindeki G noktası dünyanın kendi ekseni etrafında da dönüşü ile 1 konumundaki durumundan 2 durumundaki konumuna geldiğinde bir yıldız gününü tamamlayacak, ancak şekilde


görülen kırmızı taralı açı kadar daha döndüğünde bir güneş gününü tamamlayacaktır. Bu açı güneşin etrafındaki yörüngede bir günde taranan açıya eşittir ve 360°/365 tir.
Gerçek güneş günü güneşin gözlemcinin alt meridyeninden iki geçişi arasındaki zaman aralığıdır. Güneşin alt meridyenden geçişi ile başlayan ki saat 00.00 civarında gece yarısıdır, bir güneş gününde güneş üst meridyende iken gün ortası yani öğlen olur.Saat 12.00 civarındadır.
Gerçek güneş günü 24 saat civarındadır. Hep civarındadır dedik çünkü gerçek güneş gününün süresi değişmektedir.
6.2.Yıldız günü:
Bir güneş günü 24 saat civarındadır dedik oysa güneş gününden daha kısa olan yıldız günü yaklaşık olarak 23 saat 56 dakika 04 saniyedir ve sabittir.
6.3.Neden ortalama güneş günü:
Dünyanın yörüngesinin elips olduğunu ve güneşin elipsin odaklarından birinde olduğunu biliyoruz.Gezegenlerle ilgili olarak Kepler bir dizi formül üretmiştir.2. formül şöyledir, ”Gezegenleri güneşe bağlayan doğru eşit zaman aralıklarında eşit açı süpürür.”
Şekil 6-2 de dünyanın A ve B konumları arasında süpürdüğü alan ile C ve D konumları arasında süpürdüğü alanlar eşittir. S1=S2 Oysa güneşten uzaklıkları farklı olduklarından GB < GC olduğundan AB > CD olacağı açıktır. Gerçek güneş gününde dünyanın bir yıldız gününe ilave olarak yörüngedeki bir günde süpürdüğü açı kadar daha ilerlemesi gerektiğni söylemiştik. Dünyanın yörüngede bir günde ilerleme hızı değişken olduğundan gerçek güneş gününün süresininde değişken olacağı açıktır. Oysa biz hesaplarımızda veya günlük hayatımızda tam 24 saat süren bir güne ihtiyac duymaktayız. İşte bu güne ortalama güneş günü (Mean solar day) denmektedir.


6.4.Zaman denklemi ve bileşenleri:
Ortalama güneş gününde güneşin nisbi olarak dünya etrafında gök küre üzerinde dairesel bir şekilde yıllık dolanımını yaptığı kabul edilmektedir. Bu sanal güneş yılda iki defa aries noktalarında gerçek güneş ile buluşur.

Şekil 6-3 de gerçek güneş ile ortalama güneş arasındaki zaman farkı grafiği bir sinüs eğrisi şeklinde gösterilmektedir. Ortalama güneşin hızı sabit olduğundan bir doğru üzerinde gösterilmiştir ve bu doğru üzerinde sabit hızla ilerlemektedir. Gerçek güneşin hızı fazla olduğunda ortalama güneşin önüne geçecek veya tersi olacaktır. Güneşin ortalama güneşle yılda iki defa kesiştiği noktalar 1 ve 3.noktalardır.1 noktasından itibaren gerçek güneşin hızı arttarak ortalama güneşin önüne geçer tepe noktasından sonra hızı azalır ve 3 noktasında tekrar kesişirler. Yani zaman farkları sıfır olur. Bu durum 3 ve 5 arasında tersine tekrarlanır. Güneşin gök kürede yıl boyunca çizdiği iz üzerinde gerçek güneş ve ortalama güneş arasındaki farka, yukarıda bir sinüs eğrisi olarak gösterilmektedir, zaman denklemi (Time equation) denir.
6.5.Zaman denklemi ve almanak:
Güneş için almanağın günlük sayfalarında zaman denklemi sağ sayfanın alt kısmında aşağıdaki gibi verilir. Bu tablolarda 00h yani alt meridyen geçişi ve 12h üst meridyen geçişinde üç gün için gerçek güneşin ortalama güneşten ne kadar ilerde veya geride olduğu görülür. Gerçek güneş zamanını bulabilmek için o gün için güneşin GHA değerine bakmak gerekir.GHA değeri 00h00m anında 180° ve 12h00m anında 000° den büyükse tablodaki


Gün

Sorularınızı Lütfen konu altında yazarak sorunuz. Özel mesaj atarak sorulan sorulara cevap vermiyorum. 
aytemiz89
08-16-2013, 10:16 PM
#2
Çevrimdışı
print alınıp baş ucundan eksik edilmeyecek bilgiler,teşekkürler başkan...
yunusemre

Foruma Git:

Bu konuyu görüntüleyen kullanıcı(lar): 1 Ziyaretçi
Reklam Alanı